banner

25. rocznica śmierci Józefa Czapskiego (12 I 1993)

Dziś mija okrągła, 25. rocznica śmierci Józefa Czapskiego – malarza, pisarza-eseisty i wojskowego, autora książki „Na nieludzkiej ziemi”.

Józef Czapski urodził się 3 IV 1896 roku w Pradze czeskiej jako syn zamożnego polskiego ziemianina mającego dobra na terenach dzisiejszej Białorusi. Dzięki znajomościom ojca został przyjęty do Korpusu Paziów w Petersburgu – elitarnej szkoły kształcącej przyszyłych oficerów armii rosyjskiej. Ukończył ją w 1917 r., już po rewolucji lutowej i upadku caratu. Do armii rosyjskiej nie wstąpił. Zgłosił się do I Korpusu Polskiego – polskiej formacji wojskowej w Rosji. Szybko jednak z niego wystąpił, przeżył bowiem w tym czasie fascynację ideami pacyfizmu. W 1918 r. przyjechał do Warszawy. Zaczął się kształcić na artystę malarza. Jednakże już w 1919 r. wrócił do wojska, tyle że tym razem była to armia odrodzonego państwa polskiego. Jako oficer do zadań specjalnych pojechał do Rosji, by podjąć tam starania o uwolnienie więzionych przez bolszewickie władze polskich oficerów. Okazało się jednak, że zostali oni rozstrzelani przed jego przybyciem.

W 1920 r. walczył w wojnie z bolszewikami. Otrzymał order Virtuti Militari. Po zakończeniu wojny przeszedł do cywila i wrócił do nauki malarstwa, którą podjął już nie w Warszawie, ale w Krakowie w Akademii Sztuk Pięknych. Studiował pod kierunkiem znanego malarza Józefa Pankiewicza. W latach 1924-1932 przebywał i tworzył w Paryżu, gdzie należał do grupy działających tam polskich malarzy zwanych kapistami (od skrótu KP – klub paryski). Malował martwe natury, wnętrza, sceny plenerowe, portrety (np. Miry Zimińskiej).

We wrześniu 1939 r. znowu walczył. Trafił do niewoli radzieckiej. Umieszczony został w obozie jenieckim w Starobielsku, potem w Griazowcu.

W 1941 r. trafił do armii polskiej w ZSRR pod dowództwem generała Andersa, na polecenie którego próbował odszukać polskich oficerów zaginionych na terenie Związku Radzieckiego. Poszukiwania te nie dały rezultatu. Dziś wiemy, że stało się tak, gdyż większość z nich została zamordowana w Katyniu lub innych miejscach. Czapski był jednym z nielicznych, którego to nie spotkało.

Po wyjściu armii Andersa z ZSRR Czapski służył w niej nadal, będąc szefem Wydziału Propagandy i Informacji, a następnie Biura Wydawnictw 2. Korpusu.

Po zakończeniu II wojny światowej zamieszkał w Paryżu. Był współzałożycielem i współpracownikiem polskiego wydawnictwa Kultura, wydającego między innymi miesięcznik o tej samej nazwie odgrywający istotną rolę w polskim życiu kulturalnym i politycznym pośród polskiej emigracji, a nawet – mimo zakazów – w kraju. Sam Czapski był tam autorem komentarzy politycznych, a także esejów o sztuce. Ponadto po wojnie wrócił do malarstwa. Jego twórczość malarska jest bardzo zróżnicowana stylistycznie. Nadal, podobnie jak przed wojną, tworzył martwe natury, pejzaże i portrety, w tym autoportrety.

Jednakże najbardziej znanym jego dziełem nie jest żaden obraz, ale książka – wydany w 1949 r. esej Na nieludzkiej ziemi opowiadający o prześladowaniach Polaków na terenie Związku Radzieckiego. Oprócz niego Czapski napisał jeszcze kilka innych książek – Wspomnienia starobielskie (1944) oraz eseje o sztuce Patrząc (1983) i Czytając (1990).

Jak łatwo się domyślić, w PRL Czapski znajdował się na „czarnej liście”. Obowiązywał zakaz nie tylko publikowania jakichkolwiek jego prac (dotyczyło to także obrazów), ale nawet jakiegokolwiek wspominania go.

Józef Czapski zmarł 12 I 1993 roku w Maisons-Laffitte we Francji (rejon Il-de-France). Dziś mija ćwierć wieku od jego śmierci.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

Na stabilizatorze o „Don Kichocie z Radzynia”

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Kinowy repertuar na weekend

Skomentuj