banner

75. rocznica powołania pierwszego Delegata Rządu na Kraj (3 XII 1940)

Polacy w czasie okupacji niemieckiej stworzyli państwo podziemne – nie jakiś „ruch oporu”, jak to działo się w innych krajach, ale prawdziwe podziemne państwo, z armią i administracją, podległą Delegaturze Rządu na Kraj.

Zaczęto je organizować już jesienią 1939 r., zaraz po rozbiciu struktur państwowych przez najeźdźców. Stworzona została Służba Zwycięstwu Polski (SZP), na czele której stanął generał Michał Tokarzewski-Karaszewicz. Miała ona charakter wojskowo-polityczny. Jednakże polski rząd emigracyjny miał inną koncepcję. Rozwiązał SZP i na przełomie 1939 i 1940 na jej miejsce powołał Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), który – jak sama nazwa wskazywała – miał mieć czysto wojskowy charakter. W 1942 roku ZWZ przekształcił się w Armię Krajową (AK).
Więcej czasu zajęło organizowanie konspiracji cywilnej. W lutym 1940 r. powołano Polityczny Komitet Porozumiewawczy (PKP), w skład którego weszli znajdujący się w kraju działacze przedwojennych partii politycznych, pod okupacją działających w ukryciu. W czerwcu 1940 dla zaakcentowania swego znaczenia PKP przemianował się na Główny Komitet Polityczny (GKP). Tymczasem emigracyjny rząd Władysława Sikorskiego wysłał do kraju pułkownika Jana Skorobohatego-Jakubowskiego w celu zorganizowania Delegatury Rządu na Kraj w oparciu o GKP. Ostatecznie w drodze rozmów między GKP a rządem Sikorskiego udało się ustalić formę podziemnej organizacji cywilnej, a także znaleźć osobę, która miała stanąć na jej czele.
3 XII 1940 polski rząd w Londynie mianował Delegata Rządu na Kraj. Został nim Cyryl Ratajski, przed wojną prezydent Poznania i minister spraw wewnętrznych w rządzie Władysława Grabskiego.
Delegat miał być łącznikiem między rządem a krajem, współpracować między stronnictwami, ale nimi nie kierować. Delegatura miała ona być swoistym przedłużeniem rządu emigracyjnego, swoistym podziemnym rządem w kraju.
Ratajski przystąpił do rozbudowy aparatu Delegatury. Tworzyła się równolegle na poziomie centralnym i terenowym. Na poziomie terenowym byli to delegaci okręgowi, podlegający centralnemu. Na poziomie centralnym Delegatura składała się z departamentów. Były one jakby odpowiednikami ministerstw. Tak na przykład Departament Oświaty i Kultury, kierowany przez Czesława Wycecha, organizował, koordynował i wspierał finansowo cały ruch tajnego szkolnictwa. Departament Informacji i Propagandy, kierowany przez Stanisława Kauzika, wydawał oficjalny organ prasowy Polski podziemnej – „Rzeczpospolitą Polską”, prowadził agencję prasową. Departament Pracy i Opieki Społecznej, na czele z Janem Stanisławem Jankowskim, zajmował się głównie pomaganiem rodzinom osób uwięzionych lub zabitych przez okupanta. Były też inne departamenty: Przemysłu i Handlu, którym kierował Bolesław Rutkowski; Skarbu, którym kierował Czesław Klarner; Sprawiedliwości, którym kierował Leon Nowodworski; Rolnictwa, którym kierował Witold Maringe; Likwidacji Skutków Wojny, którym kierował Antoni Olszewski; Robót Publicznych i Odbudowy, którym kierował Stefan Bryła. W następnych latach powstały następne departamenty. Pod egidą Delegatury działała też Rada Pomocy Żydom „Żegota”. Istniała nawet podziemna Najwyższa Izba Kontroli.
Było to więc prawdziwe podziemne państwo. Było to coś niebywałego. W innych krajach działały różne organizacje, ale nigdzie nie było tak rozbudowanej struktury.
Działo się tak mimo faktu, że kraj był pod okupacją, i to okupacją bezwzględną. Znajdowały się na terenie Polski liczne oddziały niemieckiego wojska, SS i Gestapo, nie były jednak w stanie zniszczyć polskiego podziemia, choć udało się schwytać jednego z komendantów ZWZ-AK Stefana Roweckiego „Grota” (Grota-Roweckiego) oraz jednego z Delegatów na Rząd, Jana Piekałkiewicza.
Piekałkiewicz zastąpił Cyryla Ratajskiego w sierpniu 1942, gdy ten zrezygnował z funkcji ze względu na zły stan zdrowia, i był Delegatem aż do swego aresztowania w lutym 1943. Później Delegatami Rządu na Kraj byli jeszcze: Jan Stanisław Jankowski (luty 1943 – marzec 1945), Stefan Korboński (marzec – czerwiec 1945) oraz Jerzy Braun (28 czerwca – 1 lipca 1945).
Po aresztowaniu przez Sowietów Jana Stanisława Jankowskiego i aresztowaniach innych członków podziemia działalność Delegatury powoli wygasała. Została rozwiązana 1 VII 1945.

Delegatura – inaczej niż Armia Krajowa – nie miała takiej legendy, jej działalność nie jest tak znana. W końcu jej działalność była mniej barwna i efektowna, co nie znaczy, że mniej ważna. Odegrała jednak historyczną rolę i warto ją przypomnieć.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

185. rocznica wybuchu powstania listopadowego (30 XI 1830)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Syberyjskie wspomnienia Wandy Woźniak (odc. 31)

Skomentuj