banner

Turystyka archiwalna: Zwiedzamy Radzyń z dokumentem

Szlakiem dawnej zabudowy Radzynia (cz.1)

Obraz dawnego Radzynia dzisiaj przybliżają bardzo często jedynie dokumenty przechowywane w Archiwach. Przygotowane na spacer po Radzyniu materiały mają na celu ukazanie zmian jakie zachodziły w architekturze miasta oraz jego układzie na przestrzeni wieków. Prezentowane źródła pochodzić będą ze zbiorów Archiwum Państwowego w Lublinie oraz jego Oddziału w Radzyniu Podlaskim. Naszą wiedzę wzbogacą również materiały przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

Rok 1465 (28 kwietnia). W Kazimierzu nad Wisłą podkomorzy lubelski, starosta kazimierski – dzierżawca królewszczyzny nad Białką – Grot z Ostrowa wydał dokument lokacyjny dla miasta położonego w sąsiedztwie wsi Biała. Król Kazimierz Jagiellończyk zezwolił na jego lokację wydając przywilej datowany na dzień 31 marca 1468 r. Na miejscu pustym pomiędzy rzeką Białką a istniejącą już królewską wsią Białą zostało założone miasto Radzyń alias Kozirynek. Nazwa nawiązywała do istniejącej od 1420 r. wsi Niżna Białka zwanej Kozimrynkiem położonej po drugiej stronie rzeki. Oba miejsca dzieliła rzeka, łączyło miejsce przeprawy. Centrum Starego Miasta usytuowane było w dogodnym, bezpiecznym miejscu pomiędzy rzeką Białką a niewielkim jej dopływem, widocznym jeszcze na starych XIX w. mapach Radzynia. Granicę gruntów królewskiego miasta według dokumentu Zygmunta Starego z XVI w. ustalono na rzece oraz trakcie pomiędzy zamkiem a kościołem.

Miejsce położenia wykorzystane było w momencie tworzenia fortyfikacji miasta, widocznych jeszcze na planie z początku XIX stulecia (dzisiejsze ulice Kościuszki – dawniej Podwalna, Partyzantów – dawny Budzyń).
Tak, jak w przypadku olbrzymiej większości lokacji na prawie niemieckim, które odbywały się na obszarze lub w pobliżu już istniejących miast (lub osad), tak i przywilej dla Radzynia z II poł. XV w. dotyczył obszaru, w pobliżu którego osadnictwo rozwijało się dużo wcześniej. Dokument z 1468 r. można więc uznać za kolejny etap w rozwoju grodu.

W organizowanym na prawie magdeburskim mieście wytyczono rynek i w miarę regularną sieć przecinających się pod kątem prostym ulic. Całą powierzchnię miasta podzielono na działki budowlane w kształcie prostokątów, które do rynku przylegały krótszymi bokami. Rynek, przy którym znajdował się kościół parafialny, ratusz, karczma oraz miejsca przeznaczone na handel stanowił centrum, w którym skupiało się życie tutejszych mieszkańców.

Tuż przy ulicach, najczęściej zwrócone szczytem do nich, stały domy. Charakterystyczną dla rolniczego Radzynia była niska zabudowa. Domy parterowe, drewniane, wolnostojące oraz murowane kamieniczki pochodzące z początku XX wieku to budynki, które dominowały jeszcze tuż przed 1939 rokiem. Domy murowane lub drewniane, pierwotnie kryte gontem pod wysokimi dachami z użytkowym poddaszem, często z misterną dekoracją rzeźbiarską, stanowiły wyjątkowy charakter miasteczka.

Pierwszy z prezentowanych dokumentów dotyczy nieruchomości położonej przy ulicy Warszawskiej. W domu stojącym w sąsiedztwie placu kościelnego już w XIX wieku prowadzono aptekę. (Apteka w tym miejscu funkcjonowała jeszcze w czasach powojennych.) Stojące do dziś budynki w niewielkim stopniu oddają charakter dawnej architektury miasta Radzynia. Niniejszy dokument przybliża obraz zabudowań stojących na radzyńskim podwórku, przy jednej z głównych ulic.
W zdecydowanej większości drewniane domy, z mansardowymi dachami. Podwórka ogrodzone drewnianymi parkanami mieszczące zabudowania gospodarcze, w wyjątkowych przypadkach studnie, ogrody.

Źródło: Archiwum państwowe w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim sygn. III/352 b.
Źródło: Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim, Hipoteka w Radzyniu, sygn. III/352 b.

Sięgnijmy do praźródeł, czyli co kryje Stabilizator

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Syberyjskie wspomnienia Wandy Woźniak (odc. 9)

Skomentuj