banner

100. rocznica czeskiej inwazji na Śląsk Cieszyński (23 I 1919)

Dziś mija okrągła, 100. rocznica czeskiej inwazji na Śląsk Cieszyński, która doprowadziła do podziału tego regionu.

Śląsk Cieszyński długo był po prostu częścią Śląska. Tak jak jego reszta odpadł od Polski pod koniec XIII wieku. Należał do Czech, potem razem z Czechami i resztą Śląska został przyłączony do Austrii. Jako odrębny region zaczął być traktowany, gdy w połowie XVIII wieku Prusy w wyniku austriackiej wojny sukcesyjnej podbiły Śląsk. Tę jego niewielką część, która pozostała przy Austrii, zaczęto od największego miasta nazywać Śląskiem Cieszyńskim. Pomimo stuleci oddzielenia od Polski region w większości zachował polski charakter. Co ciekawe, w Cieszynie znajduje się jedna z najstarszych polskich budowli – rotunda św. Mikołaja, uwieczniona na banknocie 20-złotowym.

W Austrii funkcjonował Śląsk Cieszyński jako Księstwo Cieszyńskie i stanowił jednostkę administracyjną odrębną od Królestwa Galicji i Lodomerii, czyli ziem austriackiego zaboru zagarniętych w I rozbiorze Polski. Gdy Austro-Węgry zaczęły się rozpadać, pojawił się problem przynależności państwowej regionu cieszyńskiego. Obok Polaków zgłaszali pretensje Czesi, którzy również go zamieszkiwali.

Gdy w Galicji 28 X 1918 r. tworzona została Polska Komisja Likwidacyjna, dołączono do niej specjalnego przedstawiciela Śląska Cieszyńskiego – księdza Józefa Londzina. Dwa dni później, 30 X 1918 r. Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego stworzona przez miejscowych Polaków proklamowała przynależność państwową Księstwa Cieszyńskiego do Polski. Nazajutrz, 31 X, Polacy rozbroili garnizon austriacki w Cieszynie.

Wydawało się, że kwestia Śląska Cieszyńskiego zostanie rozstrzygnięta pokojowo i sprawiedliwie, bowiem 5 XI 1918 r. polska Rada Narodowa i czeski Narodni Vybor pro Slezsko (Krajowa Rada Narodowa dla Śląska) zawarły porozumienie o podziale regionu według zasady etnograficznej. W myśl tej zasady do Polski miały należeć powiaty bielski i cieszyński, zamieszkane w większości przez Polaków, do Czechosłowacji miał należeć powiat frydecki, zamieszkany w większości przez Czechów, natomiast powiat frysztacki miał zostać podzielony.

Niestety te ustalenia zostały pogwałcone przez Czechów. 23 I 1919 roku nastąpiła inwazja regularnych wojsk czeskich na Śląsk Cieszyński. Około 16 tysięcy dobrze uzbrojonych czeskich żołnierzy pod dowództwem generała Josefa Šnejdarka natrafiło na opór ledwie 1500 polskich żołnierzy wspartych ochotniczymi oddziałami polskich górników, hutników, kolejarzy i chłopów.

Motywem tej inwazji była głównie chciwość. Zagarnięte obszary były zamożne i uprzemysłowione. Były tam złoża węgla, dobrze rozwinięte hutnictwo, a także ważny węzeł kolejowy.

W czasie tej agresji miały miejsce przypadki zbrodni wojennych.

Polacy z innych regionów, będąc uwikłanymi w walki z Niemcami i Ukraińcami, nie mogli ich efektywnie wesprzeć, choć pewne wsparcie miało miejsce. W walkach z Czechami poległ m.in. kapitan Cezary Haller, brat znanego generała Józefa Hallera.

30 I 1919 r. udało się jednak zatrzymać ofensywę wojsk czeskich pod Skoczowem.

Ze względu na trudną sytuację poproszono o wsparcie kraje zachodnie. 3 II 1919 r. pod ich egidą podpisana została nowa ugoda polsko-czeska. Wyznaczona została linia rozgraniczenia przebiegająca wzdłuż linii kolejowej łączącej Czechy ze Słowacją i przecinającej Śląsk Cieszyński. Zagłębie węglowe w Karwinie oraz Bogumin znalazły się po stronie czeskiej.

Także ta umowa została pogwałcona przez Czechów, którzy zaatakowali ponownie. Tym razem jednak Polacy stawili mocniejszy opór. Polskie wojska pod dowództwem gen. Franciszka Latinika wkroczyły do wschodniej części Cieszyna. Linią demarkacyjną stała się przecinająca miasto rzeka Olza.

Na Śląsk Cieszyński przybyła Komisja Międzysojusznicza, która miała czuwać nad sytuacją w regionie. Zgodnie z decyzją podjętą 30 I 1920 przez Radę Ambasadorów losie regionu miał rozstrzygnąć plebiscyt. Miał się odbyć 7 VII 1920 roku, ale ostatecznie się nie odbył.

10 VII 1920 r. podczas konferencji w Spa premier Władysław Grabski, starając się pomoc krajów zachodnich przeciw bolszewikom, zgodził się na rezygnację z plebiscytu i rozstrzygnięcie sporu przez kraje zachodnie.

28 VII 1920 r. Konferencja Ambasadorów Ententy zadecydowała o podziale. Polska otrzymała 1000 km² z 143 tysiącami mieszkańców, Czechosłowacja – 1250 km² z 283 tysiącami mieszkańców, czyli większość Śląska Cieszyńskiego. Była to niesprawiedliwa decyzja, która oddawała obszar zajmowany w większości przez Polaków pod rządy czeskie. Ignacy Paderewski, choć nie pełnił już wtedy funkcji państwowych, złożył na ręce premiera Francji Alexandre’a Milleranda protest, w którym napisał, iż decyzja ta wykopała „przepaść pomiędzy dwoma narodami, której nic wypełnić nie zdoła”.

Co ciekawe, podział Śląska Cieszyńskiego objął też sam Cieszyn. Został on przedzielony granicą na dwa miasta – polski Cieszyn oraz Czeski Cieszyn (Česky Tešin). Po stronie polskiej znalazła się starsza część miasta ze Starym Miastem i zabytkami , natomiast po stronie czeskiej pozostawiono dzielnicę przemysłową. Zresztą w ogóle kopalnie węgla i fabryki na całym Śląsku Cieszyńskim znalazły się po stronie czeskiej. Tym samym dzięki swej agresji uzyskali oni korzyści gospodarcze.

Część narzuconej granicy pokrywała się (m.in. na terenie samego Cieszyna) z biegiem rzeki Olzy, stąd zagarniętą przez Czechów część Śląska Cieszyńskiego zaczęto odtąd nazywać Zaolziem. Mieszkający tam Polacy przez wiele lat byli obiektem dyskryminacji i wynaradawiania.

Dlatego też władze Polski wykorzystały trudną sytuację Czechosłowacji w 1938 roku, by włączyć Zaolzie do Polski. Później zostało to wykorzystane, by gruntownie zakłamać całą kwestię i przedstawić Czechosłowację jako stronę atakowaną, co stoi w rażącej sprzeczności z faktami.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

130. rocznica śmierci Ignacego Domeyki (23 I 1889)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

145. rocznica śmierci błogosławionych męczenników z Pratulina (24 I 1874)

Skomentuj