banner

100. rocznica powstania Archiwum Państwowego w Lublinie (31 VII 1918)

Dziś mija okrągła, 100. rocznica powołania do życia – decyzją Rady Regencyjnej – Archiwum Państwowego w Lublinie, które istnieje do dziś i ma swój oddział zamiejscowy w Radzyniu.

Lublin jest miastem o tradycjach archiwalnych. W dobie I Rzeczypospolitej mieścił się w nim Trybunał Koronny Lubelski, w którym przechowywano akta z okresu jego działania. Trybunał został zamknięty przez zaborcę. W 1827 r. jego akta przekazano do nowo powstałego Archiwum Akt Dawnych Guberni Lubelskiej. Zostało ono jednak zlikwidowane w 1887 r., a znajdujące się w nim dokumenty wywiezione do Wilna.

Rada Regencyjna, która była polskim organem pod okupacją niemiecką w czasie I wojny światowej, 31 VII 1918 r. wydała reskrypt „O organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami”. W jego myśl obok archiwów centralnych znajdujących się w Warszawie miały funkcjonować także trzy archiwa miejscowe w innych miastach. Jednym z nich było archiwum w Lublinie. 14 VIII o fakcie tym poinformowało swoich czytelników czasopismo „Ziemia Lubelska”. Archiwum zaczęło funkcjonować 1 XII 1918 r.m czyli już po odzyskaniu niepodległości. Pierwszym dyrektorem został prof. Stanisław Ptaszycki.

Początki były trudne. Jak wspominał jeden ze świadków: „Archiwum Lubelskie w tym czasie było jedynie wielkim rumowiskiem papierowym fascykułów i ksiąg, pozbawionym w dodatku odpowiedniego pomieszczenia i półek, nie mówiąc już o inwentarzach i skorowidzach”. Wyróżniono wśród nich akta 27 różnych instytucji. Były rozlokowane w budynkach porozrzucanych po całym Lublinie. Trzeba było je zabezpieczyć, rozpoznać i pobieżnie opisać. Ponadto w Archiwum znalazły się stare akta jeszcze z czasów I Rzeczpospolitej, panowania austriackiego zaraz po rozbiorach oraz Księstwa Warszawskiego (akta sądów, urzędów szlacheckich i akta miejskie od połowy XV w. do roku 1815), które – o czym wspominałem wyżej zostały wywiezione w 1887 r. do Wilna. Na przełomie października i listopada 1919 r. wróciły do Lublina. Kolejną częścią zbioru były akta sporządzone już w czasach panowania rosyjskiego. Stanowiły one jedynie część, którą Rosjanie zostawili podczas ewakuacji władz. Część została spalona, część natomiast wywieziona do Rosji.

Część z nich Rosjanie zostawili, wycofując się, część spalili, część zabrali ze sobą i trzeba je było odzyskiwać.

W 1920 r. trzeba było ewakuować akta i pracowników w związku z najazdem bolszewików. Schronienie znaleziono aż w Kępnie w Wielkopolsce. Po wojnie wszystko wróciło do Lublina.

W okresie II RP przez cały czas Archiwum miało problemy lokalowe. Pierwotnie planowano umieszczenie go w zamku lubelskim, ale nic z tego nie wyszło, gdyż wciąż był on używany jako więzienie. Ostatecznie trzeba było zasób podzielić i umieścić w dwóch różnych gmachach: część w budynku władz guberni lubelskiej znajdującym się przy Placu Litewskim (obecnie Wydział Psychologiczny UMCS), część w dawnych pomieszczeniach zakonu wizytek, wtedy zajmowanych przez zakon urszulanek, znajdujących przy ulicy Namiestnikowskiej (obecnie ul. Narutowicza). Lokale w dwóch różnych miejscach utrudniały funkcjonowanie, a na dodatek archiwum miało problemy z współgospodarzami obu miejsc – zarówno z urszulankami, jak i z wojewodą lubelskim.

Do tego dochodziły problemy z brakiem półek. Mimo to archiwum funkcjonowało, wpływały do niego nowe akta, a także odzyskiwano dawne akta rosyjskie. Oprócz tego zaczęto akta udostępniać w pracowniach oraz przeprowadzano kwerendy.

W okresie międzywojennym funkcję dyrektora pełnił Stanisław Ptaszycki (1918-1926), a potem prof. Leon Białkowski (1926-1939). Oprócz nich w okresie II RP w archiwum pracowali: archiwiści Jan Riabnin i Stanisław Lisowski, urzędnicy archiwalni Witold Kremer, Władysława Białkowska, Helena Siczyńska i Jadwiga Lisowska oraz sekretarz Małgorzata Srebrna.

W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej archiwum przeszło pod zarząd niemiecki. Okupant wywoził akta dotyczące historii Niemiec i ludności niemieckiej oraz akta metrykalne Kościoła Ewangelickiego.

W 1944 r. część archiwaliów została ewakuowana w związku z nadchodzeniem frontu do Krakowa, Tyńca i Piotrkowa Trybunalskiego. Wróciły do Lublina w 1945 r.

Po wycofaniu Niemców wznowienie działalności nastąpiło 27 VII 1944 r. Dyrektorem został z powrotem Leon Białkowski. W 1949 r. jego następczynią została Mirosława Zakrzewska-Dubasowa. Specjalna ekipa archiwistów na czele z doktorem Romanem Szewczykiem zabezpieczała akta obozu koncentracyjnego na Majdanku.

W drugiej połowie XX w. nastąpiła rozbudowa sieci archiwalnej na terenie Polski, również na terenie województwa lubelskiego. W 1950 r. powstał oddział Archiwum w Tomaszowie Lubelskim, przekształcony w 1951 r. w Powiatowe Archiwum Państwowe (PAP), Powiatowe Archiwum Państwowe w Zamościu oraz Powiatowe Archiwum Państwowe w Puławach. Puławskie i tomaszowskie PAP zostały jednak zlikwidowane już w 1952 r. W roku tym utworzono za to PAP w Chełmie oraz PAP w Łukowie – poprzednika obecnego radzyńskiego oddziału Archiwum Państwowego. W tym samym 1952 roku ustalono zasięg terytorialny lubelskiego archiwum (ówczesne województwo lubelskie) i nadano mu nazwę Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie (WAPL). W 1955 r. dyrektorem WAPL został Tomasz Mencel, który pełnił tę funkcję do 1961 r. Jego następcą został Franciszek Cieślak.

W 1955 r. powstało PAP w Kraśniku Fabrycznym (obecnie część Kraśnika).

W latach 1959-1966 przeprowadzano remont i adaptację do celów archiwalnych gmachu dawnego kolegium jezuickiego, znajdującego się między lubelską katedrą a Wieżą Trynitarską. Gmach ten Archiwum zajmuje do dnia dzisiejszego.

W 1962 roku udało się odzyskać z ZSRR wiele cennych dokumentów – ksiąg grodzkich, ziemskich i miejskich.

W 1975 r. PAP w Chełmie został przeniesiony do Krasnegostawu. W tym samym roku miała miejsce reforma administracyjna, która wpłynęła na losy Archiwum. Łuków bowiem znalazł się w województwie siedleckim, a w Siedlcach było oddzielne archiwum państwowe. W związku z tym PAP w Łukowie został przeniesiony do Radzynia Podlaskiego. Zmieniła się jego nazwa, podobnie jak innych byłych archiwów powiatowych. Odtąd nazywane są nie powiatowymi archiwami państwowymi, ale oddziałami wojewódzkiego archiwum państwowego (a od 1984 r. po prostu archiwum państwowego). Innym ważnym skutkiem reformy administracyjnej z 1975 r. było przekształcenie PAP w Zamościu w samodzielne Wojewódzkie Archiwum Państwowe.

W 1978 r. podpisane zostało specjalne porozumienie o współpracy między Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych a Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Współpraca między Archiwum a uniwersytetami (obok UMCS także Katolickim Uniwersytetem Lubelskim) miała miejsce też wcześniej.

W 1984 r. Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu została przywrócona dawna nazwa – Archiwum Państwowe w Lublinie (w skrócie APL). Obecne nazwy zyskały też oddziały zamiejscowe. W przypadku Radzynia oficjalna nazwa brzmi: Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Radzyniu Podlaskim.

W 1990 r. zamiejscowy oddział APL w Krasnymstawie został przeniesiony z powrotem do Chełma. W tym samym roku archiwa państwowe, w tym to lubelskie, stanęły przed ważnym wyzwaniem, a mianowicie przejęciem akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Akta partii komunistycznej, nadzorującej całokształt życia publicznego przez kilkadziesiąt lat, mają dużą wartość historyczną i są cennymi źródłami historycznymi. Z drugiej strony są liczne i często wymagały poważnego uporządkowania. Tak było na przykład z aktami Komitetu Wojewódzkiego PZPR przejmowanymi przez radzyński oddział APL, które były w kompletnym nieładzie. Stąd też w lubelskim archiwum w 1991 r. utworzono nawet specjalny oddział zajmującymi się archiwaliami PZPR.

W latach 1989-1991 pełniącym obowiązki dyrektora był Józef Kus, w latach 1991-1993 dyrektorem była dr Maria Trojanowska, w latach 1993-1994 ponownie Józef Kus był p.o. dyrektora, zaś w latach 1994-2001 dyrektorem była dr Elżbieta Wierzbicka. Od 2001 r. dyrektorem jest dr Piotr Dymmel.

W latach 1995-1998 przeprowadzono pełne skontrum, czyli kontrolę zbiorów bibliotecznych lub archiwalnych przeprowadzaną w oparciu o istniejący inwentarz. Wcześniej taką kontrolę przeprowadzono już w latach 1960-1962.

Podstawą prawną działania archiwum był najpierw dekret naczelnika państwa z 7 II 1919 r., potem dekret o archiwach państwowych z 29 III 1951 roku. 14 VII 1983 r. uchwalono ustawę o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, która weszła w życie 1 I 1984 r. Obowiązuje ona do dziś.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

Henryk Zając

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Dziś wyruszyła po raz 38., my wspominamy

Skomentuj