100. rocznica uchwalenia konstytucji marcowej (17 III 1921)

Dziś mija okrągła, 100. rocznica uchwalenia konstytucji marcowej – ustawy zasadniczej obowiązującej w czasach II RP.

Gdy Polska w 1918 roku odzyskała niepodległość, zaskakująco sprawnie udało się uformować organy władzy. Najpierw powstał rząd i powołany został naczelnik państwa będący głową państwa, a już pod koniec stycznia 1919 r. przeprowadzono wybory do Sejmu Ustawodawczego. Potrzebna była jednak formalna podstawa funkcjonowania najwyższych organów państwa. Już w 1919 r. uchwalono t. zw. „małą konstytucję”, która tymczasowo regulowała te kwestie. Rozpoczęły się też prace nad właściwą konstytucją. Już w lutym 1919 r. powołano Komisję Konstytucyjną Sejmu Ustawodawczego, na czele której stanęli Władysław Seyda ze Związku Ludowo-Narodowego (klub endecji, czyli narodowej demokracji), Maciej Rataj z Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie” (potem z Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”) oraz Mieczysława Niedziałkowskiego z Polskiej Partii Socjalistycznej, a także Ankietę Konstytucyjną, na czele której stanął dawny austriacki namiestnik Galicji (oraz historyk) Michał Bobrzyński. Oba te ciała opracowały kilka projektów konstytucji.

Projekt opracowany przez Mieczysława Niedziałkowskiego nawiązywał do austriackiej doktryny socjaldemokratycznej i zakładał jednoizbowy parlament, szerokie swobody obywatelskie oraz państwową kontrolę środków produkcji i transportu. Projekt endecki zawierał także zawierał szerokie swobody obywatelskie, bardziej podkreślał ochronę własności, przewidywał dwuizbowy parlament składający się z Sejmu i kontrolującej go izby wyższej – Senatu, a także prawo weta dla prezydenta. Wśród opracowanych projektów był też projekt autorstwa profesora Józefa Buzka, który inspirował się wzorami amerykańskimi, zakładał federalny charakter państwa i autonomię jego części oraz decentralizację administracji.

8 VII 1920 r. Komisja Konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego przedłożyła jeden oficjalny projekt. Nie zajęto się jednak nim ze względu na najazd bolszewików. Prace zostały wznowione we wrześniu 1920 roku. Przedłożony projekt był najbardziej zbliżony do wcześniejszego projektu ZLN. To spowodowało niechęć do niego ze strony innych sił politycznych oraz chęć dokonania jego rewizji.

Endecja zmieniła swój stosunek do uprawnień prezydenta i w miejsce początkowych propozycji wzmocnienia jego pozycji zakładała jej osłabienie. Przyczyną była obawa, iż prezydentem może zostać Józef Piłsudski. Endecy podtrzymali natomiast propozycję stworzenia Senatu, w czym uzyskali nieoczekiwane poparcie ze strony klubu… mniejszości niemieckiej. Tę kwestię udało się przeforsować mimo oporu PPS i PSL „Wyzwolenie”. Socjaliści próbowali wpisać do konstytucji możliwość upaństwowienia części gospodarki, co jednak się nie udało. Podobnie nie zostały uwzględnione propozycje konstytucyjnego prawa do strajku, autonomii mniejszości narodowych, dużych uprawnień prezydenta i wybierania go w wyborach powszechnych oraz kilku innych pomysłów.

Ostateczne zatwierdzenie konstytucji, po dwóch wcześniejszych głosowaniach, miało nastąpić w połowie marca 1921 roku. Partie lewicowe, choć niezadowolone z kształtu konstytucji, poparły ją jednak w decydującym głosowaniu, które odbyło się 17 III 1921 roku.

Stało się tak, gdyż zbliżał się termin plebiscytu na Górnym Śląsku. Chciano uchwalić konstytucję przed głosowaniem, by pokazać stabilność państwa polskiego i zachęcić do oddawania głosów na przynależność tego regionu do Polski. To było przyczyną, dla której sejmowa lewica zrezygnowała, obok pewnych poczynionych w ostatniej chwili ustępstw endecji, jak rezygnacja z przepisu stanowiącego, że prezydentem może być wyłącznie Polak z pochodzenia wyznający katolicyzm.

Uchwalona konstytucja od terminu jej przegłosowania nazywana jest „konstytucją marcową”. Preambuła zaczynała się od „W imię Boga Wszechmogącego”, dziękowała Mu za odzyskanie niepodległości oraz nawiązywała do tradycji konstytucji 3 maja.

Konstytucja marcowa składała się z 126 artykułów podzielonych na siedem rozdziałów, zatytułowanych odpowiednio: I – Rzeczpospolita, II – Władza ustawodawcza, III – Władza wykonawcza, IV – Sądownictwo, V – Powszechne prawa i obowiązki obywatelskie, VI – Postanowienia ogólne, VII – Postanowienia przejściowe.

Państwo polskie było w myśl konstytucji marcowej republiką parlamentarną, której organy podzielono według klasycznego podziału Monteskiusza na władzę ustawodawczą, władzę wykonawczą i władzę sądowniczą. Władzą ustawodawczą był parlament składający się z Sejmu i Senatu. Tylko parlament mógł stanowić ustawy, choć rząd mógł składać ich propozycje. Projekty ustaw uchwalane przez Sejm miały być zatwierdzane przez Senat. Poprawki senackie mogły zostać odrzucone większością 11/20 głosów. Zarówno Sejm, jak też Senat było wybierane na 5-letnie kadencje w wyborach bezpośrednich. Inaczej niż dzisiaj terminy wyborów się ze sobą nie pokrywały. Wybory do Senatu zwykle odbywały się tydzień lub dwa tygodnie po wyborach do Sejmu. Praw wyborczych nie mieli wojskowi. W wyborach do Sejmu czynne prawo wyborcze uzyskiwało się po ukończeniu 21 lat, a w wyborach do Senatu – po ukończeniu 30 lat. Bierne prawo wyborcze, to jest prawo kandydowania, w przypadku Sejmu uzyskiwało się po ukończeniu 25 lat, zaś w przypadku Senatu – po ukończeniu 40 lat. Posłowie chronieni byli immunitetem parlamentarnym i mieli prawo zwracać się do rządu z interpelacjami. Sejmowi podlegała też Najwyższa Izba Kontroli Państwa (NIK). Jej prezes odpowiadał przed Sejmem.

Władza wykonawcza należała do prezydenta, który był głową państwa, oraz do rządu. Prezydent wybierany był przez Zgromadzenie Narodowe, czyli Sejm i Senat razem, na 7-letnią kadencję. Jego uprawnienia były ograniczone. Nie miał prawa weta wobec ustaw. Jego rola ograniczała się do funkcji reprezentacyjnych i koordynacyjnych. Wprawdzie powoływał premiera, ten ostatni musiał jednak cieszyć się poparciem Sejmu.

Rząd tworzyli ministrowie pod kierownictwem prezesa Rady Ministrów, czyli premiera. Mogli być odwoływani przez Sejm i nie oznaczało to odwołania całego rządu.

Konstytucja marcowa przewidziała dość szeroki samorząd terytorialny. Jednostki samorządowe mogły się łączyć w związki. Przewidziano obok samorządu terytorialnego także samorządy gospodarcze różnych dziedzin.

Sądownictwo oparte zostało o zasadę niezawisłości sędziów, jawności rozpraw, mianowaniu sędziów przez prezydenta. Do orzekania o legalności aktów administracyjnych powołano osobne sądownictwo administracyjne na czele z Najwyższym Trybunałem Administracyjnym.

Do obowiązków obywatelskich zaliczono: wierność wobec państwa, przestrzeganie jego praw, służbę wojskową, płacenie podatków. Szerszy był katalog praw i swobód, który obejmował ochronę życia, wolności i mienia obywateli, równość bez prawa, wolność słowa i zgromadzeń, nietykalność osobistą poza koniecznym przymusem bezpośrednim, wolność badań naukowych, prawo do odszkodowania za szkody wyrządzone przez organy administracji państwowej. Ograniczony był natomiast wolny obrót ziemią.

Wśród kwestii społecznych i działań opiekuńczych państwa zapisanych w konstytucji były wymienione: prawo do ubezpieczeń społecznych, bezpłatność nauki w szkołach państwowych i samorządowych, zakaz pracy młodocianych poniżej 15. roku życia, zakaz pracy kobiet w nieodpowiednich warunkach.

Z innych postanowień konstytucji marcowej wymienić można ścisłe uzależnienie użycia siły zbrojnej od decyzji władzy cywilnej przy ścisłym przestrzeganiu ustaw. Przewidziano zawieszenie niektórych praw w szczególnych sytuacjach – w czasie wojny albo stanu grożącego jej wybuchem.

Nietypowym z dzisiejszego punktu widzenia postanowieniem było wprowadzenie zasady, że urzędnicy mianowani do administracji państwowej (nie samorządowej) na szczeblu lokalnym mieli nie pochodzić z terenu, w którym sprawowali urząd.

Prawdziwą osobliwością z dzisiejszego punktu widzenia była deklaracja o nieuznawaniu tytułów szlacheckich i herbów. W późniejszych konstytucjach pomijano to jako rzecz oczywistą.

Zmiana konstytucji mogła nastąpić tylko wspólną decyzją Sejmu i Senatu i 3/5 głosów posłów i senatorów. Co 25 lat miały one też dokonywać swoistego przeglądu konstytucji i jej ewentualnej rewizji. To postanowienie nawiązywało do podobnego przepisu w konstytucji 3 maja.

Konstytucja z 1921 r. od dnia uchwalenia nazywana jest marcową, ale oficjalnie do Dziennika Ustaw została wpisana w czerwcu 1921 roku. Weszła w życie z chwilą ogłoszenia z wyjątkiem tych przepisów, które miały być jeszcze doprecyzowane ustawami.

Konstytucja marcowa była jedną z licznych republikańskich konstytucji w Europie i nawiązywała do tradycji konstytucji 3 maja, choć w swym kształcie bezpośrednio inspirowała się konstytucją francuską. Nie wszystkim się podobała. Jej wielkim i chyba nazbyt surowym krytykiem był marszałek Józef Piłsudski, aczkolwiek zaznaczyć należy, iż ów krytycyzm pojawił się u niego dopiero z czasem. Najczęściej powtarzanym zarzutem była twierdzenie o zbyt silnej pozycji władzy ustawodawczej w stosunku do wykonawczej. To przekonanie było na tyle silne, że spowodowało istotną nowelizację konstytucji w 1926 roku, a potem jej zastąpienie przez nową konstytucję w 1935 roku.

Nowelizacja z 1926 roku, od miesiąca uchwalenia nazywana „nowelą sierpniową”, wzmacniała nieco władzę prezydenta:, dając mu dwa nowe uprawnienia. Pierwszym z nich była możliwość rozwiązania Sejmu i Senatu i zarządzenia nowych wyborów w dowolnym momencie, drugim –prawo wydawania dekretów z mocą ustawy w czasie, gdy Sejm i Senat akurat nie obradowały, a za ich zgodą także w czasie ich posiedzeń.

Konstytucja marcowa obowiązywała do 1935 roku, kiedy to uchwalono nową konstytucję, zwaną kwietniową.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

140. rocznica urodzin Jana „Koszczyca” Witkiewicza (16 III 1881)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Święty Józef i parafia w Leszkowicach

Skomentuj