banner

150. rocznica urodzin Stanisława Wyspiańskiego (15 I 1869)

Dziś mija okrągła, 150. rocznica urodzin Stanisława Wyspiańskiego, wszechstronnego polskiego artysty, przede wszystkim dramaturga i malarza.

Stanisław Wyspiański urodził się 15 I 1869 r. w Krakowie jako syn rzeźbiarza. Ukończył elitarne krakowskie Gimnazjum św. Anny. W latach 1887-1895 studiował z przerwami w Szkole Sztuk Pięknych pod okiem Jana Matejki. W latach 1890-1894 dużo podróżował, odwiedzając wiele krajów europejskich. Należał do powstałego w 1897 r. towarzystwa Sztuka. Od 1898 r. współpracował z Teatrem Miejskim w Krakowie jako malarz dekorator.

Już w czasie studiów pod kierunkiem Jana Matejki Stanisław Wyspiański uczestniczył w wykonywaniu polichromii (barwne dekoracje wnętrz architektonicznych) odnawianego wtedy kościoła mariackiego. Później sam projektował polichromie i witraże. W latach 1897-1902 według jego projektu powstały witraże w krakowskim kościele franciszkanów. Z kolei w latach 1898-1899 Wyspiański był kierownikiem artystycznym czasopisma „Życie”. Pełniąc tę funkcję zwrócił uwagę na grafikę wydawniczą. Był poza tym zwolennikiem sztuki stosowanej, t.zn. projektowania przez artystów plastyków mebli i innych przedmiotów codziennego użytku.

W roku 1905 został wybrany na radnego miasta Krakowa.

Jak widać, był człowiekiem wielu talentów i wszechstronnym artystą. Przede wszystkim jednak zajmował się malarstwem i pisarstwem, a dokładniej dramatopisarstwem. Twórczość literacką rozpoczął w latach 1891-1893 od utworów dramatycznych Królowa Polskiej Korony i Daniel. Pierwszym jego dramatem wystawionym w teatrze była Warszawianka (1898) opowiadająca o powstaniu listopadowym. Temat ten pojawił się też w dwóch innych dramatach – Lelewel (1899) i Noc listopadowa (1904). Do odleglejszej przeszłości Polski nawiązywał Wyspiański w scenicznych rapsodach (podniosłych utworach poetyckich opiewających doniosłe wydarzenia lub znane postacie): Bolesław Śmiały (1900), Kazimierz Wielki (1900), Henryk Pobożny (1903), Piast (1903), a także w dramatach Legenda I (1898), Legenda II (1904), Bolesław Śmiały (1903), Skałka (1907), Zygmunt August (nie ukończony).

Najbardziej jednak znanym utworem Wyspiańskiego jest Wesele (1901) – dramat, w którym Wyspiański, mieszając realistyczne sceny z rzeczywistego wesela zaprzyjaźnionego z nim poety Lucjana Rydla, który ożenił się z chłopką, ze scenami fantastycznymi, a mowę potoczną przeplatając z poetycką, stworzył obraz ówczesnego społeczeństwa polskiego, któremu śni się wolność, ale nie jest jeszcze dojrzałe do podjęcia walki o nią. Wiele powiedzeń ze sztuki weszło do języka potocznego, np. „Rwałoby się do wielkich rzeczy, a tu pospolitość skrzeczy”, „Chłop potęgą jest i basta”, „Świętości nie szargać”, „Miałeś, chamie, złoty róg”.

Do bardziej znanych dramatów Wyspiańskiego oprócz „Wesela” oraz wspomnianych już wcześniej „Nocy listopadowej” i „Warszawianki” zaliczane można jeszcze „Wyzwolenie”.

Oprócz tego Wyspiański napisał też dramat o działalności Mickiewicza w czasie Wiosny Ludów – Legion (1900), dramaty związane tematycznie ze starożytnością lub mitologią grecką (Meleager (1899), Protesilas i Laodamia (1899), Achillesis (1903), Akropolis (1904), Powrót Odysa (1907) ), a także inspirowane współczesnymi sobie wydarzeniami zaczerpniętymi z kronik sądowych dramaty Klątwa (1899) i Sędziowie (1907).

Oprócz dramatów Wyspiańskiemu zdarzało się pisać wiersze, jednakże nie były one publikowane za życia. Miały one osobisty charakter i zwykle były dołączane do listów artysty. Były to m.in. Jakżeż ja się uspokoję, Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić, Niech nikt nad grobem mi nie płacze, Pociecho ty moja, książeczko, Wesoły jestem, wesoły i inne.

Stanisław Wyspiański był też, o czym wspominałem wcześniej, był też malarzem i grafikiem. Uważał, że w malarstwie ważna jest kreska. Najchętniej posługiwał się techniką pastelu (technika malarska i rysunkowa w formie kolorowego sztyftu). Malował najczęściej kwiaty, dzieci, macierzyństwo, pejzaże. Zwłaszcza znane są jego portrety dzieci. Pośród nich nie brakowało portretów dzieci samego artysty. Wśród obrazów Wyspiańskiego można wymienić między innymi takie obrazy jak: Autoportret z żoną (1904), Macierzyństwo (1904), Śpiący Staś (1904), Śpiący Miecio (1904), Portret dziewczynki (1895), Planty o świcie (1894), Chochoły (1898), Główka Helenki, córki artysty (1900), Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki (1904), Dziewczynka z wazonem z kwiatami (1902), kilkanaście autoportretów i wiele innych obrazów. Jak już wspominałem, najbardziej znane są portrety dzieci, dlatego też ich kopie i reprodukcje zdobią lub zdobiły ściany wielu instytucji związanych z dziećmi.

Poza działalnością literacką i plastyczną polem działania Stanisława Wyspiańskiego był też teatr. Oczywiście była z nim związana jego działalność literacka, pisał bowiem dramaty, czyli dzieła sceniczne, jednakże nie ograniczał się do tego. Jak już wspominałem, pracował przez pewien czas w teatrze jako malarz dekorator. Z czasem został też reżyserem teatralnym i reformatorem teatru. Wystawiał własne sztuki, ale nie tylko. Jego dziełem było pierwsze w historii wystawienie na scenie Dziadów Mickiewicza w 1901 roku. Swoje poglądy na teatr wyłożył Wyspiański w pracy o Hamlecie Szekspira zatytułowanej „The Historie of Hamlet”… świeżo przeczytana i przemyślana przez Stanisława Wyspiańskiego (1905).

Stanisław Wyspiański był wszechstronnie uzdolnionym artystą, który pozostawił po sobie wiele dzieł. Jest to tym bardziej zaskakujące, że choroba przerwała jego życie w wieku zaledwie 38 lat. Zmarł 28 XI 1907 r. w Krakowie. Jego pogrzeb stał manifestacją narodową. Został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce.

W Radzyniu jest ulica Wyspiańskiego (na osiedlu za pałacem Gubernia). Reprodukcje jego obrazów wisiały niegdyś w budynkach obu radzyńskich szkół podstawowych.

Galeria zawierająca niektóre jego obrazy i witraże:

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

Jan Kołkowicz, cz. XVII

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Obrazy Stanisława Wyspiańskiego

Skomentuj