200. rocznica rozpoczęcia usypywania Kopca Kościuszki (16 X 1820)

Dziś mija okrągła, 200. rocznica założenia podstawy Kopca Kościuszki – sztucznego wzgórza mającego uczcić Tadeusza Kościuszkę i będącego jednym z krakowskich kopców.

W 1817 r. zmarł Tadeusz Kościuszko. Przywódca powstania z 1794 r., które próbowało zapobiec III rozbiorowi Polski i likwidacji państwa polskiego, cieszył się ogromnym szacunkiem w społeczeństwie, wręcz kultem. Postanowiono go uczcić, i to w jakiś szczególny sposób.

Szczególnie chciano to uczynić w Krakowie, gdyż to właśnie w byłej stolicy spotykali się jego organizatorzy z samym Kościuszką na czele oraz tam proklamowano oficjalnie wybuch powstania.

Krakowianie postanowili uczcić go w nietypowy sposób – nie pomnikiem czy jakimś okazałym budynkiem, ale w sposób jeszcze efektowniejszy i trwalszy, a mianowicie usypaniem kopca – sztucznego wzgórza.

Mianem kopca określa się sztuczne wzgórze usypane przez człowieka. Bywały one miejscami pochówku (takie nazywano też kurhanami), miejscami kultu, miejscami obronnymi, obserwacyjnymi, a w czasach nowożytnych – formami uczczenia wybitnych osób, rzadziej ważnych zdarzeń.

Nie zaskakuje, że krakowianie wpadli na pomysł usypania kopca, gdyż w Krakowie od stuleci (od starożytności) stoją kopce zwane Kopcem Kraka i Kopcem Wandy. Oprócz nich w Krakowie był też niewielki kopiec nazywany Kopcem Esterki, a w Krakuszowicach, odległych o 30 km od Krakowa, jest Kopiec Kraka Młodszego. Nie wiadomo, kto, kiedy i dlaczego je zbudował. Prawdopodobnie usypano je jeszcze w starożytności. Z powodu braku wiedzy o ich genezie połączono je z legendami podanymi przez Wincentego Kadłubka w jego kronice, czemu zawdzięczają swe nazwy (poza Kopcem Esterki). W każdym razie przykład tych kopców i ich trwałości działał na wyobraźnię i podsunął myśl, by uczcić Tadeusza Kościuszkę właśnie w taki sposób.

W tym czasie Kraków wchodził w skład nietypowego, miniaturowego państewka stworzonego podczas kongresu wiedeńskiego – Rzeczypospolitej Krakowskiej. Rządzący w niej Senat 19 VII 1820 roku podjął decyzję w sprawie usypania Kopca Kościuszki. Na miejsce usypania wybrano Wzgórze Błogosławionej Bronisławy położone na zachód od Krakowa, nazwane tak od błogosławionej pustelnicy z XIII wieku, która miała tam swoją pustelnię. Był tam klasztor norbertanek. Zakonnice zgodziły się oddać grunt pod budowę.

16 X 1820 roku, czyli dokładnie 200 lat temu, odbyła się uroczystość założenia podstawy kopca. Uczestniczyły w niej władze Rzeczypospolitej Krakowskiej, przedstawiciele kapituły wawelskiej i senatu uniwersyteckiego, przedstawiciele wszystkich warstw społecznych z Krakowa i z innych ziem polskich. Złożono garść ziemi z Racławic z miejsca bitwy.

Podczas uroczystości przemawiał daleki krewny Kościuszki i jego adiutant – Franciszek Paszkowski. Powiedział, że „nic drogocenniejszego nad wolność i niepodległość” i zwracał się do obecnych chłopów, podkreślając ich znaczenie.

W uroczystości udział wzięli także cudzoziemcy – włoska śpiewaczka Angela Catelani, która dochód ze swojego krakowskiego koncertu przeznaczyła na budowę, oraz duński rzeźbiarz Bertel Thorvaldsen, znany z pomnika Józefa Poniatowskiego.

Po Mszy Św. i uroczystych przemowach, po odczytaniu aktu erekcyjnego, umieszczeniu go w szklanym i marmurowym zabezpieczeniu w kształcie kolumny u podstawy Kopca oraz po złożeniu pamiątek insurekcji (m.in. kul z bitwy pod Racławicami) przystąpiono do sypania wożonej w taczkach ziemi wokół wysokiego pnia jodły przywiezionej ze śląskich lasów koło Jaworzna. Miała ona stanowić pion i środek stożka Kopca. Po pierwszych taczkach ziemi wwiezionych przez osoby oficjalne obecni przystąpili do sypania. Pracowano do wieczora.

Tak rozpoczęło się usypywanie Kopca Kościuszki. Budowa trwała 3 lata. Oficjalnie zakończyła się 25 X 1823 roku.

Po likwidacji Rzeczypospolitej Krakowskiej przez Austriaków ci ostatni przejęli grunty, na których położony był kopiec, i w latach 1850-1854 wybudowali na nim wojskowy fort cytadelowy. Wyrazili jednak zgodę na swobodny dostęp do kopca od wschodu do zachodu słońca.

W 1860 r. szczyt kopca został zwieńczony granitowym głazem. Planowano to zrobić już przy budowie, ale wolano poczekać na ustabilizowanie się gruntu.

W 1926 r. Amerykanie z okazji 150-lecia Deklaracji Niepodległości złożyli na Kopcu Kościuszki garści ziemi z miejsc, w których toczyły się bitwy w amerykańskiej wojnie o niepodległość. Było to oczywiście nawiązanie do udziału Tadeusza Kościuszki w tej walce.

W 1936 r. Kopiec Kościuszki został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków.

W okresie II wojny światowej Niemcy zamknęli dostęp do kopca. Planowali też jego zniszczenie, ale na szczęście się na to nie zdecydowali.

Po wojnie komuniści nie mieli zamiaru niszczyć kopca, bo instrumentalnie wykorzystywali w swojej propagandzie postać Tadeusza Kościuszki, jednak przez zaniedbania w pielęgnowaniu kopca w okresie PRL jego stan gwałtownie się pogorszył. Jest swoistą ironią losu, że wzniesione przed wiekami starożytne kopce stoją do dnia dzisiejszego, a o Kopiec Kościuszki i o Kopiec Piłsudskiego wzniesiony w czasach II RP trzeba nieustannie dbać. W latach 80. i 90. wykonano prace konserwacyjne, ale nie były one wystarczające. W 1997 r. doszło do katastrofy. Ulewne deszcze doprowadziły do pęknięcia kopca, zawalenia się ścieżek i uszkodzenia platformy widokowej. W latach 2000-2003 wykonano prace odbudowujące kopiec. Oficjalne otwarcie nastąpiło jeszcze przed zakończeniem prac w 2002 roku. W tym samym roku złożono na kopcu dodatkowe pamiątki, związane z „Solidarnością” i Janem Pawłem II.

Obecnie Kopiec Kościuszki jest już powszechnie dostępny i można go zwiedzać. W budynkach znajdujących się na kopcu zwiedzający mogą obejrzeć wystawy związane z Tadeuszem Kościuszką.

Po Kopcu Kościuszki wybudowano w Polsce jeszcze inne kopce. W samym Krakowie w czasach II RP powstał, o czym już wspominałem, Kopiec Piłsudskiego. Kopce Kościuszki poza Krakowem usypane zostały także w Olkuszu, Połańcu, Tarnogrodzie i Uchańce (wieś w pow. chełmskim). Są też inne kopce, n. p. Kopiec Mickiewicza w Sanoku.

W powiecie radzyńskim są dwa kopce, ale niewielkich rozmiarów. Usypano je w Żakowoli Radzyńskiej i w Brzozowicy Dużej. Oba powstały w 1936 r. dla upamiętnienia Józefa Piłsudskiego. Do kopca w Brzozowicy Dużej dosypano symbolicznie garść ziemi z Kopca Piłsudskiego w Krakowie.

Kopiec w Żakowoli Radzyńskiej został zniszczony przez Niemców w 1940 roku. Ponownie został usypany dopiero w 2014 roku. Kopiec w Brzozowicy Dużej szczęśliwie przetrwał okres okupacji niemieckiej, a potem komunizmu, choć mieszkańcy musieli zdjąć z niego znajdującą się na nim płaskorzeźbę przedstawiającą marszałka i przez wiele lat ją ukrywać.

W powiecie łukowskim, sąsiadującym z naszym powiatem, jest Kopiec Henryka Sienkiewicza w Okrzei, która znajduje się obok Woli Okrzejskiej, w której urodził się pisarz. Kopiec ten usypano w latach 1932-1938. Jest dużo większy od kopców wspomnianych wyżej kopców z powiatu radzyńskiego. Na jego szczycie jest pomnik Henryka Sienkiewicza. Kopiec ten znajduje się 49 km na zachód od Radzynia.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

70. rocznica urodzin ks. Jerzego Syryjczyka (15 X 1950)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

Internetowa wystawa „Papież pielgrzym” – zaproszenie

Skomentuj