banner

450. rocznica przyłączenia Podlasia właściwego do Polski (5 III 1569)

Dziś mija 450. rocznica przyłączenia Podlasia do Królestwa Polskiego w wyniku decyzji króla Zygmunta II Augusta.

Średniowieczne dzieje regionu nie są zbyt dokładnie znane. Wiadomo, że na jego obszarze były wpływy polskie i ruskie. Prawdopodobnie wchodził w skład państwa pierwszych Piastów, o czym świadczy chociażby nazwa „Podlasie”, wbrew ludowej etymologii nie pochodząca od wyrażenia „pod lasem”, ale „pod Lachem”, t. j. „pod panowaniem polskim”. Przez kilka stuleci średniowiecza parokrotnie zmieniał przynależność polityczną. Także etnicznie obszar był wymieszany.

W XV wieku Podlasie był obszarem spornym między książętami mazowieckimi a Wielkim Księstwem Litewskim. Z rywalizacji zwycięsko wyszli pod koniec tego stulecia Litwini.

W 1526 roku wygasła mazowiecka gałąź Piastów i Mazowsze zostało włączone do Królestwa Polskiego. Tym samym Podlasie zaczęło graniczyć bezpośrednio z Królestwem.

Do Polski zostało przyłączone w okresie kryzysu politycznego związanego z negocjacjami w sprawie unii realnej między Polską a Litwą. Część posłów litewskich, związana z tamtejszymi magnatami, chciała doprowadzić do zerwania rozmów i dlatego opuściła Lublin, gdzie trwały wspólne obrady sejmów obu krajów, na których omawiane były warunki unii. Król Zygmunt August znalazł jednak sposób na złamanie ich oporu. Zaczął mianowicie odrywać kolejne regiony Wielkiego Księstwa Litewskiego i przyłączać je do Królestwa Polskiego. Pierwszym z nich było oczywiście Podlasie, w naturalny sposób najbardziej ciążące ku Polsce ze względu na to, iż w przeszłości należało do Polski, a także było zamieszkane w większości przez ludność polską. Formalnie zostało to ogłoszone 5 III 1569 roku.

Od tego czasu Podlasie było częścią Królestwa Polskiego aż do jego zniszczenia przez zaborców. W wyniku III rozbioru Polski znalazło się w granicach Prus. W 1807 roku Prusy zostały pobite przez napoleońską Francję. Napoleon utworzył z ziem polskich Księstwo Warszawskie, ale Podlasie… nie weszło w jego skład. Cesarz Francuzów podarował je… Rosji, chcąc ją pozyskać takim gestem. Co więcej, kongres wiedeński zatwierdził tę decyzję. Podlasie nie weszło w skład Królestwa Kongresowego i pozostało wcielone do Rosji bezpośrednio. Przez to przez następne 100 lat było poddawane rusyfikacji jeszcze intensywniejszej niż Kongresówka. Mimo to Polacy nadal stanowili tam większość, choć nie miażdżącą.

Panowanie rosyjskie zakończyło się w 1915 roku w czasie I wojny światowej. Podlasie było w latach 1915-1919 pod okupacją niemiecką. Odzyskanie niepodległości przyszło dopiero w lutym 1919 roku. Niepodległość trwała 20 lat, nie licząc krótkotrwałej okupacji przez bolszewików w 1920 roku.

W 1939 roku Podlasie właściwe w wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow znalazło się pod okupacją sowiecką. Nie zmieniła tego umowa niemiecko-radziecka z końca września 1939 r., w myśl której Lubelszczyzna, która pierwotnie miała też być pod okupacją sowiecką, ostatecznie znalazła się pod niemiecką. Rosjanie wycofali się dopiero po wybuchu wojny z Niemcami w 1941 roku. Ponownie wkroczyli w 1944 roku. Jednakże nie zdecydowali się na wcielenie regionu do ZSRR. Podlasie właściwe pozostało przy Polsce. Obecnie jego obszar wchodzi w większości w skład województwa podlaskiego, które jednak obejmuje też półncno-wschodnią część Mazowsza czy będącą odrębnym regionem Suwalszczyznę.

W tym artykule używam określenia „Podlasie” zamiennie z określeniem „Podlasie właściwe”. Trzeba bowiem wiedzieć, że w wyniku historycznych zawirowań termin „Podlasie” zaczął być używany wobec obszarów położonych na południe od historycznego Podlasia. Czasem dla rozróżnienia używa się określeń „Podlasie Południowe”, „Podlasie Lubelskie” czy „Podlasie Mniejsze”.

Stało się tak, gdy należące do historycznego Podlasia okolice Sokołowa Podlaskiego i Łosic włączone zostały w przeciwieństwie do reszty Podlasia do Księstwa Warszawskiego. Podczas wyznaczania podziału administracyjnego Księstwa znalazły się w departamencie siedleckim. Później, w okresie Królestwa Kongresowego istniała podobna do tegoż departamentu jednostka administracyjna, którą nazwano od tego skrawka Podlasia gubernią podlaską. Stąd powstały nieporozumienia, gdyż potocznie obszar tej guberni zaczęto też nazywać Podlasiem.

Z historycznego punktu widzenia jest to połączenie wspomnianego skrawka historycznego Podlasia, zachodniej części Polesia należącego do Rusi, a potem Litwy (Biała Radziwiłłowska, obecnie Podlaska, Międzyrzec, Terespol), Ziemi Łukowskiej należącej niegdyś do Małopolski (Łuków, Siedlce, Parczew, no i nasze miasto – Radzyń Podlaski), a do tego jeszcze ziemi liwskiej należącej niegdyś do Mazowsza (okolice Liwa), a także część Ziemi Stężyckiej znowu należącej do Małopolski (Kock, Garwolin).

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

535. rocznica śmierci św. Kazimierza (4 III 1484)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

410. rocznica śmierci Mikołaja Gomółki (5 III 1609)

Skomentuj