banner

740. rocznica śmierci księcia Bolesława Pobożnego (14 IV 1279)

Dziś mija 740. rocznica śmierci księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego, jednego ze zdolniejszych książąt doby rozbicia dzielnicowego, zwany „największym pogromcą Niemców”.

Książę Bolesław urodził się między 1221 a 1227 rokiem jako syn księcia wielkopolskiego Władysława Odonica i księżnej Jadwigi. Książę Władysław zmarł w 1239 roku. Niepełnoletni jeszcze wtedy Bolesław znalazł się pod opieką starszego brata, księcia Przemysława (Przemysła) I.

Obaj bracia odebrali solidne wychowanie – zarówno rycerskie, jak też kulturalne.

Książę Bolesław za pełnoletniego uznany w 1245 roku. Starszy brat uroczyście pasował go na rycerza. Pojawił się problem podziałów dzielnicowych. Przemysław z początku nie chciał wydzielić odrębnej dzielnicy. Został do tego zmuszony przez popierających Bolesława możnych w 1247 roku. Z początku wydzielił Bolesławowi tylko Kalisz i Przemęt, zostawiając sobie dwa główne miasta Wielkopolski – Poznań i Gniezno. W 1249 r. oddał bratu Gniezno, w zamian zajmując z powrotem Kalisz. W 1250 r. przejściowo uwięził brata i z powrotem objął władzę nad całą dzielnicą. Jednakże w 1253 r. Bolesław został uwolniony i nastąpił nowy podział. Przemysław zachował dla siebie zachodnią Wielkopolskę z Poznaniem, zaś Bolesław otrzymał wschodnią Wielkopolskę z Gnieznem i Kaliszem. To porozumienie okazało się trwałe i od tego momentu bracia nie spierali się już o nic i prowadzili wspólną politykę.

Przemysław I zmarł w 1257 roku. Miał syna, także Przemysława, który urodził się już po jego śmierci. Bolesław przejął opiekę nad nim i wdową oraz zjednoczył w swoim ręku całą Wielkopolskę.

Po przejęciu władzy skupił się na poważnym zagrożeniu, jakie pojawiło się na północnym zachodzie, a mianowicie na Marchii Brandenburskiej. Już w 1247 r. Brandenburczycy przeprowadzili atak na Santok, miasto w północno-zachodniej części Wielkopolski (obecnie woj. lubuskie, pow. gorzowski). W 1251 r. usiłowali zdobyć Zbąszyń, a w 1252 r. – Drzeń (Drezdenko). Być może to zmaganie się z tymi najazdami skłoniło Przemysława do uwolnienia brata i wydzielenia mu dzielnicy. W 1255 r. ułożył się z Brandenburgią. W zamian za ustanie najazdów oddał jej ziemię santocką, ale bez samego Santoka, a dla umocnienia układu wydał swoją córkę, Konstancję, za jednego z margrabiów. To zapewniło pokój, ale tylko na jakiś czas. W 1265 r., już za panowania Bolesława Pobożnego, Brandenburczycy znowu uderzyli i zajęli Santok. Książę natychmiast zorganizował wyprawę. W jej wyniku margrabia zgodził się na pewien układ. Otóż Brandenburczycy mieli spalić umocnienia Santoka, tak by nie mógł służyć do kontrolowania okolicy, a Polacy mieli z kolei spalić umocnienia Drezdenka, potem zaś obie strony wymieniły się zniszczonymi grodami.

Książę Bolesław próbował odbudować zniszczony gród, ale Brandenburczycy na to nie pozwalali. Margrabia Otton kazał zbudować nowy gród w Sulęcinie, za to książę Bolesław – wzmocnić wały grodu w Międzyrzeczu.

W 1270 r. Brandenburczycy zajęli znowu Santok i odbudowali gród. W odpowiedzi książę Bolesław odbudował Drezdenko, które jednak też zostało zajęte przez Niemców.

Wobec tego wielkopolski władca zdecydował się na wojnę w pełnej skali.W 1271 r. spustoszył należącą do Brandenburgii kasztelanię santocką oraz Nową Marchię – region Brandenburgii graniczący z Wielkopolską. Co więcej, książę wielkopolski sprzymierzył się z księciem wschodniopomorskim Mściwojem II, który także zmagał się z agresją brandenburską. Udało się usunąć najeźdźców z Gdańska. Dzięki temu Bolesława Pobożnego nazwano „największym pogromcą Niemców” („maximus triumphator de Theutonicus”). Zarazem potem Bolesław wysłał wojska na Brandenburgię. Dowodził nimi młody bratanek władcy, Przemysław, któremu stary książę przydzielił do pomocy doświadczonych dowódców, wojewodę poznańskiego Przedpełka Łodzię i kasztelana kaliskiego Janka (Jana). Ostatni sukces w walce z Brandenburgią książę Bolesław osiągnął w 1278 roku, kiedy znowu współdziałając z Mściwojem II, zaatakował Nową Marchię i odzyskał Santok.

„Największy pogromca Niemców” przeciwstawił im się też na Kujawach. Otóż poddani księcia inowrocławskiego Siemomysła w 1271 r. zbuntowali się przeciw niemu, nie akceptując faworyzowania przez swego władcę Niemców. Na pomoc wezwali księcia wielkopolskiego. Ten udzielił tej pomocy. Wygnał on Siemomysła. Do swojej dzielnicy przyłączył kasztelanię kruszwicką, Mściwojowi II oddał kasztelanię wyszogrodzką, resztę zaś księstwa inowrocławskiego oddał księciu sieradzko-łęczyckiemu Leszkowi Czarnemu.

Dużo wcześniej Bolesław Pobożny przyłączył z powrotem do Wielkopolski kasztelanię lądzką, którą zagarnął książę kujawski Kazimierz.

Przez pewien czas (1262-1264) książę wielkopolski był regentem na Mazowszu, po śmierci księcia mazowieckiego poległego w walce z Litwinami.

W drugiej połowie XIII wieku polski książęta dzielnicowi zostali wplątani w spór czesko-węgierski. Część książąt, głównie śląskich, opowiedziała się za Czechami, część natomiast, na czele z księciem krakowskim Bolesławem Wstydliwym, żonatym z św. Kingą, córka króla węgierskiego Beli IV, była sprzymierzeńcami węgierskimi. Bolesław Pobożny przyłączył się do tej drugiej grupy. Ożenił się z Jolantą (Jolentą) Heleną, drugą córką króla Węgier. Podobnie jak jej siostra była ona bardzo religijna. Obie zostały później wyniesione na ołtarze: Kinga została świętą, Jolanta – błogosławioną. Bolesław już przed ożenkiem był religijny, a wpływ żony i szwagierki jeszcze to umocnił. W rezultacie już za życia zyskał przydomek Pobożnego. Jednakże Jolanta i jej mąż nie poszli w ślady siostry i szwagra, Bolesława Wstydliwego, jeśli chodzi o śluby czystości. Zostali zwyczajnym małżeństwem z pożyciem. Mieli trzy córki. Jedną z nich, Jadwigę, wydano za księcia brzeskiego Władysława Łokietka. W przyszłości stała się królową Polski oraz matką króla Kazimierza Wielkiego.

To, że Bolesław Pobożny i jego żona mieli tylko córki sprawiło, iż następcą do objęcia władzy został bratanek, wspomniany Przemysław II. Był on jednak niecierpliwy i w 1273 r. zbuntował się. Wracając z wspomnianej wyżej wyprawy na Brandenburgię, przybył do Poznania i ogłosił tam księciem. Bolesław Pobożny nie oponował. Oddał mu we władanie zachodnią część Wielkopolski z Poznaniem, dla siebie zachowując wschodnią z Gnieznem. Starał się współdziałać z bratankiem, choć ten koniecznie chciał podkreślić swoją niezależność przez zawieranie innych sojuszy niż sojusze stryja. Do konfliktów jednak nie dochodziło. Co więcej, to Bolesław Pobożny zaaranżował małżeństwo młodego księcia z księżniczką Ludgardą, wnuczką księcia zachodniopomorskiego Barnima, z którym Bolesław Pobożny nawiązał sojusz antybrandenburski.

W polityce wewnętrznej książę Bolesław Pobożny popierał rozwój gospodarczy. W okresie jego rządów lokowano miasta na prawie niemieckim, rozwijało się osadnictwo, zakładano nowe wsie.

Bolesław Pobożny dbał o dobre stosunki z Kościołem. Szczególną sympatią darzył zakon franciszkanów, dla którego czynił nadania. Ufundował dwa kościoły w Kaliszu: św. Stanisława i św. Mikołaja (od 1992 r. katedra diecezji kaliskiej).

W 1264 r. książę wydał statut kaliski. Był przywilej, w którym gwarantował ścisłą ochronę państwa Żydom. Był on dość daleko idący. Przejawy tej ochrony były wyliczane w 36 punktach.Statut stał się bazą dla położenia Żydów w Polsce. Postanowienia statutu zostało potem potwierdzone przez króla Kazimierza Wielkiego i rozszerzone na całą Polskę. Potwierdzali je także późniejsi władcy.

Książę Bolesław Pobożny zmarł 14 IV 1279 roku w Kaliszu. Pochowano go w katedrze w Poznaniu. Po jego śmierci resztę Wielkopolski przejął Przemysław II.

Szczepan Korulczyk

ur. 1986, historyk z wykształcenia, absolwent UMCS w Lublinie

940. rocznica śmierci św. Stanisława (11 IV 1079)

NASTĘPNY ARTYKUŁ »

130. rocznica urodzin Walerego Goetla (14 IV 1889)

Skomentuj