W minioną sobotę, w Radzyńskiej Izbie Regionalnej, odbył się wernisaż fotografii Joanny Borowskiej "Tajemnice kwatery "Ł".

Zgromadzonych powitał gospodarz miejsca,Tomasz Pietrzela: wernisaż wpisuje się w cykl imprez, które odbywały się w Radzyniu Podlaskim i były związane z obchodami Dnia Żołnierzy Niezłomnych. Był bieg "Tropem Wilczym", Marsz Wyklętych, a wcześniej w kościele Bł. Męczenników Podlaskich uczestniczyliśmy w wystawie "Wojna informacyjna Żołnierzy Wyklętych" - były dokumenty, które zgromadziło Archiwum Państwowe.

Dziś mamy zdjęcia, które przedstawiają "Tajemnice kwatery "Ł", czyli Łączki, gdzie, jak wiemy, byli chowani żołnierze podziemia niepodległościowego w latach 48-56. Teraz, te tajemnice są odkrywane. Możemy zobaczyć przebieg badań wykopaliskowych na Łączce, dzięki naszemu gościowi -autorce zdjęć, Joannie Borowskiej -warszawiance, archeolog, która badała różne stanowiska, także poza granicami kraju. Była w Egipcie, Niemczech, ale również i w Polsce - w Warszawie (Pałac Saski, Pałac Piłsudskiego). Jest również z wykształcenia fotografem - jest to jej druga pasja, którą łączy z badaniami, pracami archeologicznymi.

Wystawa została zorganizowana dzięki Zrzeszeniu "Wolność i Niezawisłość" Inspektorat Radzyń. W imieniu Zrzeszenia, głos zabrał jego członek, Bogdan Wetoszka, w zastępstwie prezesa pełniący rolę prowadzącego: serdecznie witam naszą autorkę wystawy - moją przyjaciółkę. Kiedy pierwszy raz zobaczyłem te zdjęcia, które Joanna pokazała mi w swoim komputerze, podczas jednej z ekspedycji archeologicznych, pomyślałem sobie, że fantastyczną rzeczą byłoby pokazanie tej wystawy w naszym regionie, w okolicach Dni Obchodów Pamięci Żołnierzy Wyklętych.

Na razie mówimy o Żołnierzach Wyklętych,bo jeszcze cały czas  to odium funkcjonuje wobec nich. Natomiast kiedyś będziemy mogli mówić o nich:"niezłomni", nie odbierając im tego określenia  i dzisiaj.

Fotografie, które można oglądać, obrazują zarazem badania, jak i całą otoczkę, towarzyszącą tym badaniom.

-Jako archeolog brałam udział w 2013 r., w ekspedycji prof. Szwagrzyka. Ale już od 2012, kiedy te badania się zaczęły, towarzyszyłam ekipie z aparatem. Jestem też fotografem, czasami mam dylemat, gdy coś robię: czy fotografować czy pełnić rolę archeologa-dokumentalisty - mówiła Joanna Borowska.

-Momentów różnych, wzruszających w czasie tych badań było wiele. Podczas tych badań wydobyto szczątki blisko 200 osób. Ekipie archeologów towarzyszyły rodziny ofiar, które zginęły w tych latach powojennych, zostali zamordowani w warszawskich więzieniach - głównie w Więzieniu Mokotowskim.

-Wstrząsające momenty, gdy wydobywa się zwłoki z przestrzelonymi czaszkami. Ludzi tych mordowano strzałem w tył głowy. Takich szczątków, z tego typu obrażeniami, sporo wydobyto. 

Zdjęcia, dokumentują także odsłaniane "doły śmierci". - Ci ludzie nie byli normalnie, po ludzku, pochowani. Byli wrzucani, pod osłoną nocy, po kryjomu, właśnie na łączce, na śmietniku. Wcześniej, to miejsce, gdzie ich grzebano, było śmietnikiem. To miało być miejsce zapomniane, o którym miał nikt nie wiedzieć. By ich bardziej upodlić, ubierano ich często w mundury Wehrmachtu.

Razem z tymi badaniami, powstał projekt powstawania całej bazy genetycznej, by móc przywrócić tym szczątkom pogrzebanym ludziom, nazwiska.

Ponowny pogrzeb "Łupaszki"

Jego szczątki nie spoczęły w mauzoleum. Pod koniec kwietnia w Warszawie planowane są uroczystości pogrzebowe mjr Zygmunta Szendzielarza.

Na jednym ze zdjęć widzimy narzeczoną "Łupaszki", jego wieloletnią partnerkę, odbierającą notę identyfikacyjną z rąk prof. Szwagrzyka w IPN-ie.

-Wzruszające są momenty, gdy brat odzyskuje brata. Ludzie ogromnie to przeżywają.

Do tej pory zidentyfikowano 40 osób, ze znalezionych 200. -Nie wszystkich jeszcze odnaleziono. Mamy groby współczesne, które są położone w okolicach kwatery "Ł" i niestety, pod spodem, co już dowiodły sondaże, znajdują się doły śmierci osób zamordowanych.

Jak wiadomo do tej pory, nie odnaleziony został rotmistrz Pilecki, gen. Fieldorf i wielu, wielu innych. -To wszystko dopiero jest przed nami. Takie akty prawne zostały potwierdzone i ich przeniesienie ma wkrótce nastąpić.

-Przed powstaniem mauzoleum, do którego złożono szczątki 35 ofiar we wrześniu 2015 r., postawiono brzozowy krzyż. W grobach powyżej są często pochowani ludzie, którzy byli katami tych pochowanych na dole.

Ostatnio autorka wystawy miała okazję odwiedzić piwnice więzienia na Rakowieckiej - miejscu ściśle związanym z kwaterą "Ł" - gdzie mordowano tych ludzi. Np. do "Łupaszki" strzelano z góry, ze schodów. W celi więziennej, gdzie przetrzymywany był rotmistrz Pilecki, dopiero od niedawna nie umieszcza się tam więźniów. Jest pusta, znajduje się w niej portret - planowane jest tam muzeum.

-Są też momenty radosne, gdy córka rtm Pileckiego - Zofia Pilecka-Optułowicz przynosi ekipie pączki i kawę, opowiada o swoim ojcu - wspominała autorka zdjęć, która pytała także o naszą katownię UB na Warszawskiej.

Mój brat stryjeczny jest wydawcą Oficyny Wydawniczej "Volumen", publikuje wiele książek o Żołnierzach Wyklętych - "Od Łupaszki do Młota". Poprosił mnie o zdjęcia, bo wydawał II edycję "Żołnierze Wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku". To był 2012 rok. Powiedział: "zrób mi w Warszawie wszystkie te miejsca - pomniki. Zaczęłam sama tego szukać, czytać, jakie to są miejsca, objeżdżać. Wciągnęło mnie to.

Wiedziałam, że na"łączce" mają być badania. Współpracuję z Polską Agencją Fotografów "Forum", jako fotoreporter specjalizuję się w tej dziedzinie. Bardzo szybko dogadałam się z ludźmi tam pracującymi. Brałam udział w najważniejszych wydarzeniach - różnych uroczystościach, więc na bieżąco byłam informowana o tym wszystkim.

Poznałam pana prof. Szwagrzyka - bardzo fajny kontakt, zawsze z każdym rozmawiał. W 2013 zaproponowano mi, żebym dołączyła do ekipy jako dokumentalista. Robiłam zdjęcia dokumentalne  - można wtedy więcej zaobserwować. To był dla nas zaszczyt, że bierzemy udział w takim projekcie. 

Za zestaw 8 zdjęć Joanna Borowska otrzymała prestiżową nagrodę na konkursie Banku Zachodniego WBK "Press Foto"

Obyśmy doczekali, by te zdjęcia kiedyś znalazły się w szkolnych podręcznikach historii - powiedział na zakończenie jeden ze zgromadzonych.

***

Od 2012 r. prowadzone są prace archeologiczno-ekshumacyjne w kwaterze "Ł" zwanej Łączką na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Obszar objęty badaniami to miejsce pochówku kilkaset osób zmarłych i straconych w warszawskich więzieniach w latach 1948-1956 przez reżim komunistyczny. Większość ofiar została zabita przez strzał w tył głowy. Ciała zmarłych chowano nocą w anonimowych grobach na obrzeżach cmentarza.

Pracami ekshumacyjnymi kieruje profesor Krzysztof Szwagrzyk z Instytutu Pamięci Narodowej. Do tej pory udało się odnaleźć szczątki 198 osób, a dzięki badaniom genetycznym zidentyfikować 40. Po wielu latach rodziny ofiar wreszcie dowiedziały się, gdzie pochowano ich bliskich.

Pod ziemią wciąż znajduje się około 90 osób. Z ich wydobyciem jest ogromny problem ponieważ zalegają pod późniejszymi grobami, w których zostali pochowani między innymi funkcjonariusze komunistyczni. Badania będą kontynuowane po przeniesieniu tych grobów w inne miejsce.

Nie udało się jeszcze odnaleźć m.in.: generała Emila Fieldorfa ps. "Nil", dowódcy Armii Krajowej, który walczył z nazistami w okupowanej przez Niemców Polsce w czasie II wojny światowej czy płk. Witolda Pileckiego, żołnierza Armii Krajowej, który w 1940 roku dobrowolnie dostał się do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz w celu zebrania informacji wywiadowczych na temat jego funkcjonowania i zorganizowania ruchu oporu.

27 września w 76 rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego 35 bohaterów walczących o wolną Polskę zostało pochowanych na "Łączce". Ich szczątki spoczęły w Panteonie Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych. Msza żałobna, która rozpoczęła uroczystości związane z pogrzebem, została odprawiona na pl. Piłsudskiego. Przewodniczył jej biskup polowy Wojska Polskiego gen. bryg. Józef Guzek.

Zdjęcia prezentowane na wystawie powstawały od 25 lipca 2012 do 1 listopada 2015 r. W tym czasie autorka towarzyszyła ekipie z aparatem fotograficznym w najważniejszych momentach. W 2013 r. weszła również w skład zespołu badawczego. Na fotografiach oprócz prac archeologiczno-ekshumacyjnych można zobaczyć także uroczystości, w trakcie których wręczano noty identyfikacyjne rodzinom ofiar. Całość zamyka zdjęcie wykonane w Panteonie Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych w dniu Wszystkich Świętych w 2015 r.

***

Joanna Borowska - archeolog i fotograf, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskiej Szkoły Fotografii, stara się łączyć ze sobą obie te pasje. Brała udział w licznych wykopaliskach archeologicznych w kraju i za granicą.

Współautorka wystaw fotograficznych zorganizowanych w Warszawie w 2004 r.: "Wokół Złotej Bogini", w Galerii Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego oraz "Egipt w obiektywie archeologów" w Biurze Kulturalnym Ambasady Arabskiej Republiki Egiptu i w 2005 r. w Collegium Civitas. W latach 2011-2012 cykl zdjęć "Egipt w fotografii Joanny Borowskiej" towarzyszył wystawie "Papirusy, mumie, złoto. Michał Tyszkiewicz i 150-lecie pierwszych polskich i litewskich wykopalisk w Egipcie" w Państwowym Muzeum Archeologicznym.

Owocem badań archeologicznych Joanny Borowskiej na obszarze dawnego Pałacu Saskiego w Warszawie była wystawa fotograficzna pt. "Opowieści z Pałacu Saskiego"prezentowana w Warszawie latach 2007-2008 w hotelu Sofitel Victoria, Green Gallery i Instytucie Francuskim. W 2009 r. pod tym samym tytułem ukazała się książka jej autorstwa.

Zdjęcia Joanny Borowskiej były publikowane w albumach: "Rumunia. Kraj przyjaznych ludzi", Warszawa, Green Gallery, 2008; "26 Bajek Perskich", Warszawa, Agora S.A./Green Gallery, 2010; "Żołnierze Wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r.", Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen, 2013, Poland/Polska/Polonia, 2014, w dziennikach "Super Express", "Fakt", "Dziennik", tygodnikach "Newsweek", ,,Wprost", "Polityka", "Tygodnik Powszechny", "Do Rzeczy", "Tele Tydzień", "Życie na Gorąco", a także w miesięcznikach: "Forbes", ,,Newsweek Historia", "Traveler", "Twój Styl", "Zwierciadło", "Uważam Rze", "Foto", "Foto-Kurier", "Spotkania z Zabytkami", "Zabytki. Heritage" oraz w dwumiesięcznikach: ,,Polonia Christiana" i amerykańskim "Archaeology".

2014 - Nagroda Banku Zachodniego WBK w konkursie BZ WBK Press Foto przyznawana za fotoreportaż.

Współpracuje z Polską Agencją Fotografów FORUM.