Dziś mija okrągła, 150. rocznica urodzin Jana Kucharzewskiego – prawnika, publicysty, polityka i historyka, autora serii książek "Od białego caratu do czerwonego".

Jan Kucharzewski urodził się 27 V 1879 w Wysokim Mazowieckim jako syn inżyniera. Ukończył gimnazjum w Łomży, studiował prawo w Warszawie, później ekonomię polityczną i socjologię w Berlinie.

W latach 1901-1906 pracował jako urzędnik skarbowy, a od 1906 jako adwokat, co przez wiele lat było jego głównym źródłem utrzymania. Był też nauczycielem w Towarzystwie Kursów Naukowych – tajnej organizacji samokształceniowej w zaborze rosyjskim.

Początkowo sympatyzował z narodową demokracją, jednakże w 1911 zerwał z nią i publicznie skrytykował Romana Dmowskiego.

W latach 1914-1917 przebywał w Szwajcarii, gdzie uprawiał publicystykę wspierającą sprawę polską w czasie trwającej wtedy I wojny światowej.

W 1917 roku wrócił do kraju. Uznając znaczenie aktu 5 listopada, stał się zwolennikiem związania się z państwami centralnymi. Zaczął pracować w administracji podległej stworzonej przez Niemców Radzie Regencyjnej. Od 26 XI 1917 do 27 II 1918 pełnił nawet funkcję premiera powołanego przez tę Radę rządu. Ponownie objął tę funkcję 2 X 1918 r., ale ustąpił po tygodniu.

W niepodległej Polsce wycofał się z działalności politycznej i postanowił skupić się na publicystyce i pisarstwie historycznym. Napisał kilka broszur, w których starał się zachodnich czytelników nastawiać przychylnie do Polski.

Resztę okresu II RP skupił się na pisarstwie historycznym. Artykuły i książki o tematyce historycznej pisywał zresztą wcześniej, chociażby wydaną w 1910 biografię Maurycego Mochnackiego.

Jednak w latach 20. i 30. powstało jego dzieło życia – książka "Od białego caratu do czerwonego".

Jest to dzieło wybitne. Książka przedstawia szczegółowo dzieje Rosji w okresie panowań Mikołaja I, Aleksandra II oraz na początku panowania Aleksandra III. Pierwszy tom "Epoka mikołajowska" został wydany w 1923. W założeniu miało być dziesięć tomów, ostatecznie napisał tylko sześć. Praca nad następnymi została przerwana przez II wojnę światową. Kucharzewski po jej wybuchu wyjechał do Stanów Zjednoczonych, w których spędził resztę życia. Uczestniczył w życiu tamtejszej społeczności polskiej, był współzałożycielem Polskiego Instytutu Naukowego. Wydał też książkę "Od białego do czerwonego caratu" będącą streszczeniem "Od białego caratu do czerwonego". Zmarł 4 VII 1952 w Nowym Jorku.

Podczas pisania "Od białego caratu do czerwonego" Kucharzewski wykonał niesamowitą pracę, "przekopując się" przez archiwa rosyjskie i polskie, a także austriackie, francuskie i inne. Posiadając walory naukowe, zarazem ma walory publicystyczne oraz... literackie, jest bowiem napisane świetnym, barwnym językiem. Jak piszą redaktorzy współczesnego wydania: "Ogromna wiedza i erudycja autora oraz wykorzystanie niezwykle bogatych materiałów źródłowych sprawiają, że mimo postępu badań nad dziejami Rosji nawet i dziś nie jest to tylko pozycja należąca do historii historiografii".

Wnioski i wymowę książki (a raczej książek, bo każdy tom jest wydany jako osobny wolumin,to jest jako osobna książka w okładce, choć wszystkie - prócz autora i tematyki - łączą osoby redaktorów i szata graficzna) redaktorzy opisują tak: "Autor koncentruje uwagę na historii ruchu rewolucyjnego i polityki rosyjskiej wobec ziem polskich, ale najbardziej fascynuje go specyfika rosyjskiej myśli i kultury. Kucharzewski dowodzi tezy o jej zasadniczej odmienności od tradycji europejskiej, o przybierającym coraz to nowe kształty rosyjskim imperializmie i nacjonalizmie oraz o wynikających stąd zagrożeniach".

"Od białego caratu do czerwonego" w okresie PRL była książką surowo zakazaną. Dopiero w 1998 została wydana przez Wydawnictwo Naukowe PWN pod redakcją profesorów Pawła Wieczorkiewicza i Andrzeja Szwarca.