200. rocznica śmierci Józefa Maksymiliana Ossolińskiego (17 III 1826)

Dziś mija okrągła, 200. rocznica śmierci Józefa Maksymiliana Ossolińskiego – działacza kulturalnego, kolekcjonera, historyka literatury, twórcę Zakładu im. Ossolińskich, a także pisarza, tłumacza i polityka.

Józef Maksymilian Ossoliński urodził się w 1748 roku w Woli Mieleckiej (obecnie woj. podkarpackie, pow. mielecki). Wywodził się ze starego rodu odgrywającego w dawnej Polsce znaczną rolę. Kształcił się w jezuickim kolegium w Warszawie. Potem przebywał na dworze króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Był współpracownikiem czasopisma "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne".

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. opuścił Warszawę i udał się na teren zaboru austriackiego, gdzie miał swoje dobra. W 1789 r. osiadł w Wiedniu. W stolicy Austrii próbował działać na rzecz Polaków.

Od 1790 r. zaczął gromadzić książki i inne druki, rękopisy, ryciny, mapy, między innymi skupując pozycje pozostałe po księgozbiorze zlikwidowanego zakonu jezuitów. W 1817 r. przekazał te zbiory narodowi. Utworzył Zakład Narodowy im. Ossolińskich, na którego funkcjonowanie łożył z własnych środków. W założeniu jego zbiór miał zastąpić Bibliotekę Załuskich zlikwidowaną przez Moskali, którzy cały jej księgozbiór wywieźli do Rosji. Ossoliński zatrudnił przy tworzeniu zakładu Samuela Lindego, a później wspierał go w pracach nad jego słownikiem.

Oprócz tego Ossoliński zajmował się także pisarstwem oraz badaniem historii literatury. W latach 1793-1794 spisał "Wieczory badeńskie" czyli "powieści o strachach i upiorach" mające służyć zwalczaniu przesądów. Oprócz tego tworzył przekłady z łaciny.

Od 1800 r. był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, od 1816 r. – Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, od roku 1823 – Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. Uzyskał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Lwowskiego. W 1819 r. wydał pierwszy tom "Wiadomości historyczno-krytycznych do dziejów literatury polskiej". Jest to imponujący rozległością zbiór monografii bibliograficznych. Do 1822 r. Ossoliński wydał kolejne dwa tomy tego dzieła, a wiele lat po jego śmierci, w roku 1852, wydany został ostatni, czwarty tom.

Józef Maksymilian Ossoliński zmarł 17 III 1826 roku w Wiedniu. Pochowany został na tamtejszym cmentarzu Matzleindorf. Jego grób już nie istnieje, bo część cmentarza, na którym się znajdował, została zlikwidowana.

Po inwentaryzacji przeprowadzonej po śmierci Ossolińskiego okazało się, że cała jego kolekcja jest imponująca zarówno pod względem ilości, jak też znaczenia. Potrzeba było 50 pak do jej załadowania. Gwalbert Pawlikowski, któremu tę inwentaryzację zlecono, naliczył 18.914 książek drukowanych, ponad 700 rękopisów, 20 obrazów, około 1400 rycin, 134 mapy, ponad 350 monet i medali, 20 obrazów, a także zbiory muszli i minerałów. Wśród książek było wiele unikatów, m. in. najstarsze zachowane dzieło drukowane Jana Kochanowskiego, czyli "Zuzanna", 'Odprawa posłów greckich" Kochanowskiego z 1578 r. będąca pierwszą książką wydrukowaną w Warszawie, a także przekład polski Biblii z 1561 roku. Unikatów nie brakowało również wśród zebranych przez Ossolińskiego prac naukowych. Miał np. drugie i trzecie wydanie dzieła Mikołaja Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium" z 1566 i 1617 roku. Zawirowania prawne i polityczne sprawiły, iż cała kolekcja udostępniona została dopiero w 1870 roku.

Zakład im. Ossolińskich przetrwał swego twórcę i istnieje do dziś. Złotym okresem był dla niego czas II RP, kiedy to m. in. utworzono własne wydawnictwo Ossolineum. Po II wojnie światowej i przyłączeniu Lwowa do ZSRR muzeum zostało zlikwidowane, a zbiory rozproszone, ale Zakład im. Ossolińskich i wydawnictwo Ossolineum zostały odtworzone na nowo we Wrocławiu. Od roku 1953 w ramach Polskiej Akademii Nauk działały niezależne od siebie dwie struktury: Zakład im.Ossolińskich – Biblioteka i Zakład im. Ossolińskich – Wydawnictwo.

Józef Maksymilian Ossoliński jest patronem Zespołu Szkół w Woli Mieleckiej. Sejm ogłosił też jednym z patronów roku 2026.