50. rocznica powstania KOR

Dziś mija okrągła, 50. rocznica opublikowania "apelu 14" będącego deklaracją założycielską Komitetu Obrony Robotników.

25 VI 1976 r. w związku z planowaną podwyżką cen w całym kraju doszło do strajków, a w Radomiu, Ursusie i Płocku także do demonstracji i zamieszek. Najbardziej spektakularne i dramatyczne były wydarzenia zwłaszcza w pierwszym z tych miast. Wiele osób podczas tłumienia protestów, a także już po stłumieniu, było bitych i torturowanych. Były też represje sądowe i zwalnianie z pracy. Ofiarami tych działań padali nie tylko uczestnicy zajść, ale też przypadkowi obserwatorzy.

Za niesłusznie prześladowanymi zaczęli się ujmować inni ludzie. Intelektualiści wysyłali protesty do komunistycznych władz, zwracali się też z prośbami o interwencję do instytucji i ludzi z krajów zachodnich. Rząd PRL, który w tym czasie zaciągał i spłacał liczne kredyty udzielane przez zachodnie banki, był z tego względu bardziej podatny na apele z tej strony i bardziej skłonny do ustępstw dla propagandowego efektu.

Wspomnianym wyżej działaniom towarzyszyła akcja bezpośredniego wsparcia dla ofiar represji – pomocy lekarskiej, prawnej i materialnej. Szczególnie aktywni na tym polu byli działacze związani z ruchem harcerskim, przede wszystkim Antoni Macierewicz, a także Piotr Naimski, Mirosław Chojecki, Wojciech Fałkowski i inni.

Z czasem ów ruch pomocy nabrał sformalizowanego charakteru. Dokładnie 50 lat temu – 23 IX 1976 r. – ogłoszony został oficjalny "Apel do społeczeństwa i władz PRL”" podpisany przez 14 osób. Apel ten informował o zawiązaniu się Komitetu Obrony Robotników, który miał oficjalnie pomagać ofiarom represji.

Od początku swojego istnienia KOR domagał się amnestii dla skazanych za zajścia czerwcowe, przywrócenia do pracy wszystkich zwolnionych oraz ujawnienia i ukarania sprawców znęcania się nad robotnikami. Pomocy udzielono około 1825 osobom z Radomia i innych miejsc.

Swoistym paradoksem było to, że organizacja miała charakter jawny, a jej członkowie posługiwali się prawdziwymi nazwiskami. Przypominało to raczej akcje obywatelskiego nieposłuszeństwa niż konspirację, choć niektóre działania były objęte tajemnicą (zbiórki pieniędzy czy poligrafia). Świadczyło to niewątpliwie o słabnięciu totalitarnego reżimu, choć pewną rolę odegrały względy wspomniane wyżej – to jest naciski zachodniej lewicy oraz banków, powodujące, że represje miały charakter względnie umiarkowany. Nie znaczy to jednak, że ich nie było. Działacze KOR padali ofiarami pobić dokonywanych przez „nieznanych sprawców”, inni byli nękani pogróżkami, bywali też oficjalnie zatrzymywani na 48 godzin, kilku z nich przejściowo wtrącono nawet do więzienia.

Działania zakończyły się jednak sukcesem. Już w lutym 1977 r. ułaskawiono większość ofiar "radomskich" represji. W lipcu tego samego roku ogłoszono amnestię dla pozostałych oraz dla wspierających ich działaczy KOR. Decyzja ta z jednej strony była sukcesem komitetu, z drugiej strony postawiła pod znakiem zapytania dalszy sens istnienia organizacji. Zamiast jednak samolikwidacji doszło do zmiany formuły. Komitet Obrony Robotników przekształcił się w Komitet Samopomocy Społecznej "Kor" (KSS "Kor"), który miał zajmować się szerzej łamaniem praw człowieka w PRL. Działalność KOR, a potem KSS "Kor" sprawiły, że zaczęły się pojawiać nowe organizacje opozycyjne – pierwszą z nich był mający podobny charakter Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO). Z czasem zaczęły się pojawiać też inne niezależne organizacje o różnym charakterze.

W KSS "Kor" utworzono Biuro Interwencji, które miało badać sprawy łamania praw człowieka w PRL. Było to ważne działanie, gdyż nieraz do takich dochodziło. Czasem nie były to nawet wydarzenia o ściśle politycznym charakterze, a powiązane jedynie z samowolą przedstawicieli autokratycznej władzy.

Z czasem w organizacji coraz bardziej zaczęły dawać o sobie znać różnice polityczne. Z jednej strony środowiska „komandosów” wywodzących się ze zbuntowanych odłamów PZPR skupiły się wokół „Biuletynu Informacyjnego”, z drugiej środowiska niepodległościowe wokół czasopisma „Głos”. Te pierwsze z czasem doprowadziły do utożsamienia w oczach niezorientowanych organizacji ze sobą, ukrywając pluralistyczny charakter organizacji i rolę osób z nimi nie związanych, jak choćby Antoniego Macierewicza.

W 1980 r. KSS „Kor” roztopił się w szerszym ruchu "Solidarności", choć formalne jego samorozwiązanie nastąpiło dopiero we wrześniu 1981 roku.