Historia Mielnika

Jedną z miejscowości, która z początkiem 2027 roku odzyska prawa miejskie, jest Mielnik, główne miasto historycznej ziemi mielnickiej.

Mielnik jest miejscowością będącą siedzibą gminy w województwie podlaskim, w powiecie siemiatyckim, położoną nad Bugiem na Wysoczyźnie Drohiczyńskiej, 92 kilometry na północny wschód od Radzynia, 20 km na południowy wschód od Siemiatycz, 98 km na południe od Białegostoku, 44 km na północny wschód od Łosic, 67 km na północ od Białej Podlaskiej, 70 km na wschód od Siedlec, 30 km na wschód od Drohiczyna.

Przypuszcza się, iż miasto mogło zostać założone w XI wieku. Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z ruskiej kroniki z 1240 roku, gdzie jest mowa o zniszczeniu mielnickiego grodu przez Mongołów. Następna wzmianka jest z 1260 roku. Mielnik należał do Podlasia, które było obszarem spornym książętami mazowieckimi a Wielkim Księstwem Litewskim. Z 1379 r. pochodzi pierwsza wzmianka o istnieniu w Mielniku zamku. W 1440 r. miasto zostało lokowane na prawie magdeburskim.

Wiadomo, że w 1486 r. na zamku w Mielniku przebywał król Kazimierz Jagiellończyk. Potem w 1501 r. był tam król Aleksander, który, będąc już wielkim księciem litewskim, po śmierci swego brata Jana Olbrachta starał się zostać także królem polskim. Do spotkania między nim a panami polskimi doszło właśnie do zamku w Mielniku. Doszło tam do wydania przywileju mielnickiego oraz zawarcia tak zwanej unii mielnickiej, która ostatecznie nie weszła w życie. Unia mielnicka mimo niewejścia w życie wszystko odegrała rolę w procesie jednoczenia się Polski i Litwy. Sformułowania o „jednym i nieróżnym ciele” zostało potem użyte przy zawieraniu unii realnej w Lublinie w 1569 roku. Na temat unii mielnickiej był oddzielny artykuł:

https://radzyninfo.pl/pl/545_historia/252930_525-rocznica-unii-mielnickiej.html

Król Aleksander przebywał w zamku mielnickim także w roku 1503 i 1504. Na koronę polską podobnie jak on czekał na zamku w Mielniku także kolejny wielki książę litewski i potem król Polski z dynastii Jagiellonów – Zygmunt I Stary.

W 1569 r. Podlasie, którego częścią był Mielnik, zostało odłączone od Wielkiego Księstwa Litewskiego i przyłączone do Królestwa Polskiego. Stanowiło to wstęp do kilka miesięcy późniejszej unii realnej (zwanej lubelską) i powołania Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

W 1578 r. wzmianka o Mielniku ukazała się w pracy Aleksandra Gwagnina p. t. "Sarmatia Europeae despiripto".

Wcześniej, bo już w pierwszej połowie XVI wieku, z będącej częścią Podlasia ziemi drohickiej wyodrębniono ziemię mielnicką. Było to kolejne świadectwo ówczesnego znaczenia Mielnika.

Siedzibami starostw w ziemi mielnickiej w czasach I Rzeczpospolitej były sam Mielnik oraz Łosice. Innymi miastami znajdującymi się w tej ziemi były Międzyrzec, Siematycze, Niemirów, Rossosz i Horodyszcze. Od północy ziemia mielnicka graniczyła z ziemią bielską, od zachodu z ziemią drohicką, od wschodu i południa z ziemią brzeską. Wschodnia granica ziemi mielnickiej była po unii lubelskiej granicą z Wielkim Księstwem Litewskim. Przez tę ziemię przechodził ważny trakt królewski przekraczający rzekę Bug poprzez most w Mielniku, a po jego zniszczeniu przez most w Turnej.

Czasy świetności Mielnika skończyły się w XVII wieku. Miasto bardzo ucierpiało zwłaszcza podczas "Potopu". Zostało ograbione i zniszczone najpierw przez samych Szwedów, a potem przez ich sojuszników – wojska siedmiogrodzkie. Wraz z grabieżami przyszedł głód, a z nimi epidemie, które także mocno dotknęły miasto w latach 50. XVII wieku. Po tym Mielnik bardzo podupadł i w zasadzie nie odzyskał już dawnego znaczenia.

Pewne relatywne ożywienie gospodarcze nastąpiło pod koniec XVIII w., gdy rozpoczęto odkrywkową eksploatację kredy.

Po trzecim zaborze Mielnik początkowo trafił do zaboru pruskiego. Po pobiciu Prus przez Napoleona miasto wraz z większością Podlasia zostało oddane Rosji i było pod jej panowaniem aż do odzyskania przez Polskę niepodległości. Okres moskiewski był okresem rusyfikacji i promowania prawosławia. Katolicki kościół p. w. Trójcy Świętej został zamieniony na cerkiew.

W okresie I wojny światowej, a konkretnie w 1915 r., doszło w mieście do dużego pożaru. Spłonęła m. in. cerkiew.

W 1918 r. Polska odzyskała niepodległość. Mieszkańcy odzyskali swobodę praktykowania i dokończyli nowy istniejący do dziś katolicki kościół p. w. Trójcy Świętej.

Słaba sytuacja ekonomiczna miasteczka po wielkim kryzysie gospodarczym sprawiła, że w 1934 roku Mielnik został pozbawiony praw miejskich. Miejscowość pierwszy raz straciła prawa miejskie już w 1892 roku, ale odzyskała je w 1919 roku.

W 1939 r. doszło do napaści Niemiec i Związku Radzieckiego na Polskę. Mielnik znalazł się pod panowaniem sowieckim. Dla mieszkańców oznaczało to terror i wywózki. Kościół został przez okupantów zamieniony na stajnię. Oprócz tego najeźdźcy zaczęli w miejscowości budować swoje umocnienia, będące częścią t. zw. linii Mołotowa. Postawione wtedy bunkry istnieją do dziś. Nie przeszkodziły one jednak w 1941 r. Niemcom zająć Mielnika. W 1944 r. Armia Czerwona wkroczyła ponownie. Miejscowość tym razem nie został wcielona do ZSRR. Wytyczona granica zaczęła przebiegać zaledwie niecałe 12 km na wschód od Mielnika. Szczęśliwie dla miejscowości Bug zakręca tam na zachód i przestaje być rzeką graniczną.

Z ważniejszych wydarzeń okresu PRL wymienić można utworzenie w 1953 r. Mielnickich Zakładów Terenowych Przemysłu Materiałów Budowlanych oraz wybudowanie w 1966 r. szkoły, jednej z t. zw. "tysiąclatek".

W 1996 r. w Mielniku utworzono strażnicę Straży Granicznej, która w 2005 r. została przekształcona w placówkę Straży Granicznej. Zmiany te miały związek z "uszczelnianiem" granicy w związku z wejściem Polski do Unii Europejskiej i strefy Schengen. Bliskość granicy sprawiła, że Mielnik był "na pierwszej linii frontu" po rozpoczętej w 2021 r. hybrydowej operacji nasyłania z Białorusi nielegalnych imigrantów. 12 XII 2021 r. doszło do brutalnego ataku około 60 agresywnych migrantów, podczas którego uszkodzeniu uległ samochód pograniczników, choć im samym na szczęście nic się nie stało. Duża grupa próbowała sforsować granicę w tej okolicy jeszcze w lipcu 2025 roku.

W przypadającą niedawno 525. rocznicę unii mielnickiej zorganizowano w Mielniku uroczystości rocznicowe.

Wraz z początkiem roku 2027 Mielnik odzyska prawa miejskie. Stało się tak po wniosku władz samorządowych popartych przez mieszkańców podczas konsultacji społecznych.

Mielnik jest miejscowością ciekawą z turystycznego punktu widzenia. Jest tam wzgórze zamkowe z resztkami ruin zamku i widokiem na Bug, wieża widokowa, dwa muzea – gminne muzeum poświęcone historii okolicy i prywatne muzeum etnograficzne, dwa tarasy widokowe (na wzgórzu Uszeście i przed kopalnią kredy), wspomniane wcześniej opuszczone radzieckie bunkry (mogące być ciekawe dla osób interesujących się militariami), miejsca noclegowe oraz miejsca wynajmowania kajaków.