430. rocznica zawarcia unii brzeskiej

Dziś 430. rocznica zawarcia unii między katolikami a częścią prawosławnych zwanej unią brzeską.

We wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, przekształconego potem w Bizancjum uformowało się prawosławie. Różniło się ono od katolicyzmu. Za umowną datę rozłamu uznaje się rok 1054, kiedy to patriarcha konstantynopolitański i wysłannik papieża wzajemnie się ekskomunikowali. Poza Bizancjum prawosławie przyjęły też kraje Półwyspu Bałkańskiego, Gruzja i przede wszystkim Ruś Kijowska.

W 1439 r. doszło do zawarcia przez grupę duchownych bizantyjskich unii florenckiej, która jednak nie weszła w życie wobec oporu reszty duchowieństwa i wiernych oraz podboju Bizancjum przez Turków kilkanaście lat później. To właśnie do unii florenckiej miała potem nawiązać unia brzeska.

Jak już było wspomniane, prawosławnym krajem stała się Ruś Kijowska. Z czasem uległa ona rozbiciu dzielnicowemu, a potem podporządkowaniu Mongołom. Po rozpadzie ich imperium o ruskie księstwa zaczęły ze sobą rywalizować Wielkie Księstwo Litewskie i Wielkie Księstwo Moskiewskie. W XV w. oba te kraje doprowadziły do utworzenia u siebie prawosławnych metropolii (w Moskwie i w Kijowie).

W 1569 r. znaczna część Rusi została odłączona od Litwy i przyłączona do Polski, a jeszcze w tym samym roku Polska i Litwa połączyły się ze sobą, tworząc Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Znaczną część ludności państwa polsko-litewskiego stanowili prawosławni Rusini, przodkowie Ukraińców i Białorusinów. Panowanie polsko-litewskie było tolerancyjne i pozwalało swobodnie praktykować wiarę prawosławną. W tym czasie to właśnie prawosławni Rusini byli najpotężniejszymi magnatami w zjednoczonym państwie, a pośród nich najbogatszym był książę Konstanty Ostrogski, gorliwy wyznawca i protektor prawosławia, a przy tym najbogatszy człowiek w państwie.

Generalnie prawosławie tam, gdzie jest wyznaniem dominującym, jest ściśle powiązane z władzą świecką, bardziej niż katolicyzm. Jednakże w Polsce i na Litwie monarcha był katolicki. W ten sposób na miejsce władcy niejako "wskakiwał" Ostrogski. Budziło to jednak dyskretne niezadowolenie prawosławnego duchowieństwa. Miało ono jeszcze inny problem. Musiało walczyć o swoją pozycję z tak zwanymi bractwami prawosławnymi, oddolnie organizowanymi zrzeszaniami prawosławnego laikatu.

Prawosławni biskupi z zazdrością patrzyli na pozycję biskupów katolickich, których pozycja była silna, i to nie tylko w samym Kościele, ale także w państwie, gdyż zasiadali w senacie.

Bezpośrednim impulsem, który doprowadził do unii, było paradoksalnie podniesienie w 1589 r. metropolii moskiewskiej do rangi patriarchatu. Zaniepokoiło to władze Rzeczypospolitej. Przez krótki moment zabiegano o podniesienie do tej rangi metropolii kijowskiej, ale okazało się to całkowicie nieosiągalne. W tej sytuacji tym mocniej postanowiono podporządkować metropolię kijowską patriarchatowi konstantynopolitańskiemu. Ten ostatni wysłał swojego przedstawiciela, który zaczął zaprowadzać porządki, a nawet zmieniając metropolitę kijowskiego na nowego. Działania wysłannika wzbudziło niezadowolenie biskupa lwowskiego Gedeona Bałabana. Podczas rozmowy z katolickim arcybiskupem Janem Dymitrem Solikowskim poskarżył się on na wysłannika patriarchy i zasugerował, że wolałby być podporządkowanie papieżowi. Arcybiskup Solikowski ochoczo podchwycił tę myśl i poradził Bałabanowi, by naradził się z tej sprawie z innym prawosławnym biskupem Cyrylem Terleckim. Tak też się stało. Poza nimi dwoma ku myśli unii, ale z zachowaniem odrębności liturgicznych i obyczajowych, zaczęło się skłaniać więcej hierarchów. Szczególnie gorliwym orędownikiem unii stał się biskup włodzimiersko-brzeski Hipacy Pociej. Już w 1590 r. czterech biskupów prawosławnych wysłało list do króla Zygmunta III. Wbrew powtarzanych w niektórych pracach, a głównie w publicystyce historycznej legendzie nie był on wcale inicjatorem unii. Na wspomniany list odpowiedział dopiero po dwóch latach, w 1592 roku.

Zaczęły się negocjacje z hierarchią katolicką. Co ciekawe nawet książę Ostrogski początkowo nie był przeciwny samemu pomysłowi unii, jednakże magnacka pycha przesłoniła mu racjonalną ocenę sytuacji. Chciał osobiście negocjować w imieniu wszystkich prawosławnych, i to nie tylko tych z Rzeczpospolitej, ale także z innych krajów, i to z samym papieżem. Prawosławni hierarchowie szybko zrozumieli, że to nierealistyczne i zniweczy szanse na unię. Wobec tego Hipacy Pociej zaczął prowadzić negocjacje w tajemnicy przed Ostrogskim. Były one owocne. Katoliccy biskupi zgodzili się na zachowanie odrębnej liturgii, używaniem w niej języka ruskiego, braku celibatu u niższych duchownych i przyjmowania Komunii pod dwiema postaciami, a także na to, że biskupami mogą zostawać wyłącznie Rusini i Grecy. Był to z ich strony daleko posunięty kompromis. W zamian za te ustępstwa biskupi prawosławni zobowiązali się uznać władzę papieża. Co istotniejsze sam papież Klemens VIII zaakceptował taki kompromis. Cieszył się ze zjednoczenia kościołów, nawet jeśli było ono ograniczone tylko do jednego państwa. W listopadzie 1595 r. przyjął wspomnianego Hipacego Pocieja i Cyryla Terleckiego.

Formalnie unia kościołów została zawarta podczas synodu w Brześciu Litewskim (obecnie na Białorusi) trwającego od 6 do 10 X 1596 r. i formalnie zatwierdził unię kościelną, zwanego od miejsca odbycia się synodu brzeską. Powstał w ten sposób istniejący do dziś Kościół Greckokatolicki, uznający zwierzchność papieża, ale mający odrębną liturgię i zwyczaje.

Jednakże nie wszyscy uznali unię. Oczywiście nie zrobili tego prawosławni spoza Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jednakże nawet na terenie państwa polsko-litewskiego było wielu ją odrzucających. Ostro protestował Konstanty Ostrogski, który był głęboko oburzony pominięciem swej osoby w negocjacjach. Podjudzał przełożonych klasztorów, umacniał opór bractw prawosławnych, które i bez tego często były przeciwne unii, a nawet zdołał przeciągnąć na swoją stronę jednego z biskupa lwowskiego Gedeona Bałabana, od którego przecież wszystko się zaczęło. W następnych dziesięcioleciach było wiele konfliktów między unitami a dyzunitami. Przeciwnicy unii zamordowali nawet unickiego biskupa Jozafata Kuncewicza.

W późniejszych wiekach propaganda antykatolicka, zwłaszcza rosyjska, przedstawiała unię jako intrygę katolików albo wręcz wbrew faktom przedstawiała jako coś narzuconego przez władze państwowe. W XIX, gdy ziemie dawnej Rzeczypospolitej znalazły się pod panowaniem rosyjskim, Kościół Greckokatolicki był prześladowany i niszczony. Przetrwał jednak i istnieje do dziś.