Historia Janowa Podlaskiego

Na początku bieżącego roku prawa miejsce odzyskał Janów Podlaski, zwany niegdyś Janowem Biskupim.

Janów Podlaski jest miasteczkiem w północnej części województwa lubelskiego, w powiecie bialskim, położonym 70 km na północny wschód od Radzynia, 20 km na północ od Białej Podlaskiej, 127 km na północny wschód od Lublina, 37 km na wschód od Łosic, 41 km na południowy wschód od Siematycz, 35 km na północny zachód od Terespola i przejścia granicznego oraz około 3 km na południe od najbliższego odcinka granicy z Białorusią.

W średniowieczu na miejscu dzisiejszego Janowa istniała wieś o nazwie Porchowo. W 1428 r. wielki książę litewski Witold nadał ją biskupom łuckim. W tym samym roku wybudowany został pierwszy drewniany kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej. W 1450 r. po spaleniu Łucka przez Tatarów biskup przeniósł swą rezydencję do Porchowa. W 1465 r. biskup Jan Łosowicz uzyskał zgodę króla Kazimierza Jagiellończyka na założenie w tym miejscu na prawie chełmińskim nowego miasta, które na cześć założyciela nazwano Janowem. W 1497 r. zyskało ono prawo organizowania trzech jarmarków rocznie.

Przywileje gospodarcze, ulokowanie w mieście rezydencji biskupa oraz położenie w pobliżu przeprawy przez Bug sprawiły, że nowe miasto zaczęło się rozwijać. Sto lat po założeniu (w 1570 r.) miało już 500 domów i 5 tysięcy mieszkańców. W 1602 r. do miasta sprowadzono dominikanów.

Rozwój zahamowany został z czasem przez pożary i zniszczenia podczas wojen XVII wieku, zwłaszcza podczas „Potopu”. Nie zapobiegła temu relokacja miasta na prawie magdeburskim w 1673 roku i uzyskanie nowych przywilejów.

Pod koniec XVII i w XVIII wieku powstało wiele instytucji i budowli związanych z pełnieniem przez Janów siedziby biskupa. W 1687 r. założył on w Janowie seminarium duchowne. W XVIII w. powstał zamek biskupów i nowy murowany kościół p. w. Trójcy Świętej. Z inicjatywy duchownych założono też w mieście szpital i cegielnię.

Ostatnim biskupem łuckim, jaki rezydował w Janowie, nazywanym Janowem Biskupim, był Adam Naruszewicz. Spędził w mieście ostatnie lata życia, zmarł tam i został pochowany w podziemiach katedry.

W 1794 r., w trakcie powstania kościuszkowskiego, miasto ucierpiało w wyniku działań wojennych. Spaleniu uległ m.in. pałac biskupa oraz wiele domów.

W 1818 r. Janów stał się (formalnie) siedzibą biskupa nowej diecezji (wydzielonej z łuckiej) nazwanej podlaską (obecnie siedlecka).

Rok wcześniej, w 1817 r., miało miejsce inne ważne wydarzenie w historii Janowa. Rosjanie założyli tam państwową stadninę, z której do dziś słynie miasto. Mimo że miasto nominalnie było siedzibą biskupa, to faktycznie rezydował on w Siedlcach. W ostatnim ćwierćwieczu XIX w. pod naciskiem zaborcy diecezja podlaska w ogóle została zlikwidowana.

Poza stadniną w XIX w. nic się nie rozwijało. Upadek znaczenia miasta sprawił, że w 1870 r. straciło ono prawa miejskie.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 r. Janów odzyskał (po raz pierwszy) prawa miejskie. Miasto stało się siedzibą powiatu konstantynowskiego (nazwanego tak dla odróżnienia od innego powiatu janowskiego, tego z siedzibą w Janowie Lubelskim).

W okresie II wojny światowej Niemcy doprowadzili do zagłady żydowskich mieszkańców miasta. Okupant odebrał Janowowi prawa miejskie. W miejscowości działały Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie.

Janów w dawnych czasach nazywano Biskupim. W XX w. do jego nazwy dodano przymiotnik „Podlaski” dla odróżnienia od Janowa Lubelskiego.

W 1944 r. nowe komunistyczne władze na krótki przywróciły prawa miejskie, ale już w 1946 r. z powrotem je odebrały. Po raz trzeci Janów Podlaski odzyskał prawa miejskie 1 stycznia 2026 roku. Osobliwym zbiegiem okoliczności tego samego dnia prawa miejskie odzyskała inna miejscowość o tej samej nazwie – Janów w powiecie częstochowskim. Z związku z tym w Polsce są teraz 3 miasta ze słowem Janów w nazwie.