860. rocznica śmierci księcia sandomierskiego Henryka

Dziś mija 860. rocznica śmierci księcia sandomierskiego Henryka.

Książę sandomierski Henryk był synem księcia Bolesława Krzywoustego i księżnej Salomei, córki hrabiego Bergu, po którym jego wnuk otrzymał imię. Urodził się między rokiem 1127 a 1136, najprawdopodobniej w 1132 roku.

Bolesław Krzywousty swoim "testamentem" podzielił kraj na dzielnice, chcąc zapobiec walkom o władzę. Henryk otrzymał księstwo sandomierskie obejmujące wschodnią część dzielnicy nazwanej potem Małopolską. Księstwo obejmowało obok Sandomierza także m. in. Lublin i Wiślicę.

Książę Henryk nie objął od razu władzy z powodu małoletniości. Prawdopodobnie stało się po wygnaniu najstarszego z braci Władysława Wygnańca, który planował obalić testament ojca i przejąć pełnię władzy, co nastąpiło w 1146 roku. Ustalenie dokładnej daty jest niemożliwe, bo Henryk był człowiekiem skromnym i w dokumentach zwykle występował jako "brat księcia", nawet wtedy, gdy już z pewnością rządził w swoim księstwie dzielnicowym. Skromność nie ograniczała się do tytulatury. Jako jedyny z synów Bolesława Krzywoustego nigdy nie został księciem zwierzchnim i wszystko wskazuje, że nie miał nawet takich ambicji.

Nie oznaczało to jednak, że nie miał ambicji w ogóle. Kierowały się one jednak w zupełnie innym kierunku. W 1154 r. jako pielgrzym wyruszył do Jerozolimy. Nie wiadomo dokładnie, co robił na dworze króla jerozolimskiego Baldwina III, ale taka podróż była czymś wyjątkowym jak na ówczesną Polskę. Podobno wraz z grupą rycerzy brał udział w jakichś walkach z muzułmanami, po czym po roku wrócił do kraju. Przy okazji sprowadził do Polski joannitów. Obiecał im uposażenie, ale zwlekał z realizacją tej obietnicy i spełnił dopiero wtedy, gdy szykował się na niebezpieczną wyprawę przeciw Prusom. Joannici dostali dwie duże włości: Zagość i Boreszowice (obecnie woj. świętokrzyskie, pow. pińczowski). Obecnie istniejący tam kościół ma romańskie relikty w podziemiach.

Są też przypuszczenia, iż książę Henryk był fundatorem romańskiego kościoła w Wiślicy, zastąpionego potem w XIV wieku istniejącym do dziś kościołem gotyckim. Są przesłanki, że na odnalezionej w 1959 r. w krypcie tej świątyni płyta gipsowa przedstawiająca dwie grupy postaci może go przedstawiać. Prawdopodobnie to właśnie w Wiślicy został pochowany.

Są także przypuszczenia odnośnie tego, iż książę był fundatorem istniejącej do dziś romańskiej bazyliki w Opatowie.

Prawdopodobnie to na dworze księcia Henryka zredagowana została opowieść o Walterze z Tyńca i Wisławie z Wiślicy. Jest to adaptacja zachodniego romansu rycerskiego z akcją przeniesioną z zachodniej Europy na tereny Polski czasów przedchrześcijańskich. Był to pierwszy w Polsce utwór literacki o charakterze czysto rozrywkowym, napisany nie dla celów religijnych lub politycznych.

W 1166 r. polscy książęta zorganizowali dużą wyprawę przeciw Prusom, bałtyckiemu ludowi mającemu siedziby na północny wschód od Polski, który ustawicznie nękał ziemie polskie, zwłaszcza Mazowsze, ciągłymi niszczycielskimi łupieżczymi najazdami. Książę Henryk chętnie wziął udział w tej wyprawie, uznając ją za coś w rodzaju krucjaty, gdyż Prusowie byli poganami. Zakończyła się ona jednak klęską. Przekupieni przez Prusów przewodnicy sprowadzili wojsko w złe miejsce, w którym Prusowie przygotowali zasadzkę. Książę Henryk 18 X 1166 r. poległ w walce.

Książę Henryk był kawalerem i nie miał dzieci. Po jego śmierci dzielnica sandomierska przypadła najmłodszemu z synów Bolesława Krzywoustego, księciu Kazimierzowi nazwanemu potem Sprawiedliwym, który początkowo przejął władzę tylko nad częścią dzielnicy z Wiślicą, a dopiero z czasem nad całością.