Dziś mija 200. rocznica śmierci Antoniego Malczewskiego, poety i alpinisty, prekursora romantyzmu w Polsce, autora poematu "Maria".

Antoni Malczewski urodził się 3 VI 1793 roku jako syn generała Jana Józefa Malczewskiego. Do szkoły średniej uczęszczał w Krzemieńcu, ale jej nie ukończył. W 1811 r. wstąpił do armii Księstwa Warszawskiego. Był podporucznikiem w Korpusie Inżynierów, potem porucznikiem artylerii konnej, adiutantem generała Kosseckiego. Brał udział w fortyfikowaniu twierdzy Modlin, a potem w jej obronie w 1813 roku.

W 1816 r. wystąpił z armii. W następnych latach sporo podróżował. W 1818 r. jako pierwszy Polak i ósmy turysta wszedł na szczyt Mont Blanc – najwyższej góry Europy. Wszedł też – jako pierwszy – na inny, pobliski, szczyt – Aiguille du Midi. Później opublikował (po francusku) opis tej wyprawy w szwajcarskim czasopiśmie "Bibliothéque universelle".

Do kraju wrócił w 1821 roku. Roztrwonienie majątku oraz problemy osobiste wpłynęły na pogorszenie się jego stanu zdrowia. Te kłopoty miały też (czego nie krył w liście do znajomego) wpływ na nastrój utworu, który napisał – poematu „Maria”.

W Europie w kulturze i sztuce zaczęła się wtedy nowa epoka – romantyzm. Malczewski był jednym z pierwszych jego przedstawicieli na gruncie polskim „Maria” była to utworem należącym do typowego dla wczesnego romantyzmu gatunku literackiego – odmiany poematu zwanej powieścią poetycką. Łączy on w sobie epikę i lirykę. Charakterystycznymi jej cechami były: fragmentaryczność fabuły, achronologiczność (przestawianie kolejności zdarzeń), tajemniczy i nierzadko ponury nastrój. W Europie znanym pisarzem sięgającym po ten gatunek był George Byron, natomiast w Polsce po Malczewskim po gatunek w Polsce sięgnął Adam Mickiewicz ("Grażyna", "Konrad Wallenrod").

"Maria" przedstawia historię mezaliansu syna magnata oraz porwania i zabicia jego ukochanej przez ojca. Fabuła luźno nawiązuje do historii małżeństwa Szczęsnego Potockiego z Gertrudą Komorowską.

Najprawdopodobniej właśnie ten prekursorski charakter poematu Malczewskiego spowodował, że został on chłodno przyjęty i nie odniósł sukcesu.

Był on pionierski także pod innym obok przynależności do romantyzmu względem, a mianowicie był jednym z pierwszych polskich utworów zawierających fascynację Kresami – dawnymi wschodnimi, litewskimi i ruskimi częściami Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dopiero z czasem "Maria" została doceniona, a pierwsze zdanie utworu – "Hej, ty na koniu, gdzie pędzisz, kozacze" – stało się znane. Nastąpiło to jednak dopiero po przedwczesnej śmierci Antoniego Malczewskiego, która nastąpiła 3 V 1826 r. w Warszawie. Jego nagrobek znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim.